17 ┼×ubat 2021

Tam dilinizin ucunda. Ama bir t├╝rl├╝ gelmiyor

Dilinin Ucunda Fenomeni

Televizyon kar┼č─▒s─▒nda oturmu┼č bir yar─▒┼čma program─▒ izliyorsunuz. ─░yi bildi─činiz konulardan bir soru geliyor. Yan─▒t─▒ bildi─činizden eminsiniz, ama bir t├╝rl├╝ akl─▒n─▒za gelmiyor. Sanki tam dilinizin ucunda. Yan─▒t B ile ba┼čl─▒yor, ├╝├ž heceli, ama bir t├╝rl├╝ gelmiyor akl─▒n─▒za i┼čte. Demek ki, sizde geri ├ža─č─▒rma (hat─▒rlama) bloku var. Bir ├žal─▒┼čmada, Almanca Kepler ad─▒n─▒ hat─▒rlamaya ├žal─▒┼čan insanlar incelenmi┼čti. ─░nsanlar bunun “yabanc─▒” bir ad oldu─čunu, K ile ba┼člad─▒─č─▒n─▒ biliyorlard─▒; bu durumda Keller, Kellet, Kendler ve Klemperer adlar─▒n─▒ denediler. Keller’in en yak─▒n ad oldu─čunu da biliyorlar ama bir t├╝rl├╝ do─čruyu bulam─▒yorlard─▒.

Hat─▒rlamak otomatik bir s├╝re├žtir; bir uyarana yan─▒t olarak bilginin bellekten geri ├ža─čr─▒lmas─▒ belle─čin otomatik olan ├Âzel b├Âl├╝m├╝d├╝r. Kimi zaman zahmetli olan ┼čeyse, bilginin geri ├ža─čr─▒lmas─▒na neden olan i├ž d├╝┼č├╝nceleri ortaya ├ž─▒karmakt─▒r. ├ľrt├╝l├╝ an─▒lar─▒n geri ├ža─čr─▒lmas─▒ otomatiktir: Belli bir uyaran otomatik bir yan─▒t─▒ davet eder. ├ľrne─čin, bisiklet s├╝rmek ya da birinin ad─▒n─▒ yazmak – bunlar─▒ nas─▒l otomatik olarak ve do─čru ┼čekilde yap─▒yoruz?

Dilinin ucunda fenomeni

Ancak bellek s─▒k s─▒k tak─▒l─▒r; hatalar yapar ve arad─▒─č─▒m─▒z bilgiyi geri ├ža─č─▒rabilmek i├žin u─čra┼č─▒r dururuz. Psikologlar, bunun neden b├Âyle oldu─čunu sorar. Bu durum belle─čimizin i┼čleyi┼čine dair bize ne g├Âsterir? Bu alandaki ├Ânemli bir konu, dilinin ucunda (tip-of-the-tongue, TOT) fenomenidir ve o s─▒rada hat─▒rlanamayan bir ┼čeyi biliyor olma an─▒d─▒r. Dilinin ucunda fenomeni, hemen hemen evrensel bir deneyim olarak, ├žok iyi bilinen bir kelimenin ya da bildik bir ismin hat─▒rlanmas─▒nda zorluk ┼čeklinde kendini g├Âsteren bir bellek ├ža─č─▒rma durumudur. Dilinin ucunda hali ya┼čan─▒rken, insanlar bloklanm─▒┼č kelimenin neredeyse an─▒msanaca─č─▒n─▒ hissederler. S├Âzc├╝─č├╝ bulmakta ba┼čar─▒s─▒z olmalar─▒na ra─čmen, bloklanm─▒┼č s├Âzc├╝─č├╝n kelimenin tam anlam─▒yla “dillerinin ucunda” oldu─čuna dair bir hisleri vard─▒r. Eri┼čilmezlik ve her an eri┼čilebilecekmi┼č duygusu dilinin ucunda fenomenini tan─▒mlayan iki temel ├Âzelliktir. Dilinin ucunda haliyle kendini g├Âsteren, uygun yantt─▒ ├ža─č─▒ran uyaran─▒ aktif arama s├╝recine hat─▒rlama denir.

─░lginizi ├çekebilir:   Ketamine Depresyon ve Beyin Anlay─▒┼č─▒n─▒ Ortaya ├ç─▒kar─▒yor

─░lk d├Ânem ├žal─▒┼čmalar

S├Âz konusu fenomen, ilk ampirik ├žal─▒┼čman─▒n y├╝r├╝t├╝ld├╝─č├╝ 1966’dan bu yana kapsaml─▒ olarak incelenmektedir. ─░nsanlar─▒n dillerinin ucundaki bir s├Âzc├╝kle ilgili bir├žok ┼čey hat─▒rlayabildikleri ve kendilerine g├Âsterildi─činde s├Âzc├╝─č├╝ hemen tan─▒d─▒klar─▒ anla┼č─▒lm─▒┼čt─▒r. Daha sonra ara┼čt─▒rmac─▒lar “├žirkin abla etkisi” dedikleri ve ki┼činin do─čru s├Âzc├╝─č├╝ hat─▒rlamaya u─čra┼č─▒rken, tekrar tekrar yanl─▒┼č/farkl─▒ s├Âzc├╝klerin ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒na dair kan─▒tlar bulmu┼člard─▒r. ├çirkin abla s├Âzc├╝kler y├╝zeysel olarak benzer olup, bloklanan s├Âzc├╝kten daha s─▒k kullan─▒l─▒yor g├Âr├╝nmektedir.

─░nsanlar kendilerindeki ├žok engelleyici olabilen bu “bloklar─▒ kald─▒rmak” i├žin her t├╝r tekni─če ba┼čvururlar. ─░├ž ve d─▒┼č d├╝nyalar─▒n─▒ ├ž├Âz├╝m u─čruna g├Âzden ge├žirirler. Kimileri alfabeyi ba┼čtan sona ge├žer ya da ilgili bir ┼čeyi g├Âz├╝n├╝n ├Ân├╝ne getirmeye ├žal─▒┼č─▒r. Kimileri ba┼čka birilerine sorar ya da etraf─▒ ara┼čt─▒r─▒r. Kimi zaman s├Âzc├╝k kendili─činden ve durup dururken “ortaya ├ž─▒k─▒verir”.

Bir ki┼čiye ipu├žlar─▒ ya da anahtarlar verildi─činde, kimi zaman bunun olumsuz etki yaratmas─▒ ve insanlar─▒n daha ba┼čar─▒s─▒z olmas─▒ da ayr─▒ bir merak konusudur. ─░nsanlar bellek taramas─▒ yaparken, bu ipu├žlar─▒ onlar─▒ geciktiriyor g├Âr├╝nmektedir.

Peki ne ├Â─črendik?

Her ┼čeyden ├Ânce bu, evrensel olmasa da, ├žok yayg─▒n bir durumdur. Bir ara┼čt─▒rmac─▒, 51 dili incelemi┼č ve 45’inde dilinin ucunda fenomenini tan─▒mlamak i├žin kullan─▒lan ifadelerde “dil” s├Âzc├╝─č├╝n├╝n ge├žti─čini g├Ârm├╝┼čt├╝r. ─░kincisi, bu durum genellikle haftada bir gibi y├╝ksek bir s─▒kl─▒kta g├Âr├╝l├╝r ve bu s─▒kl─▒k ya┼čla artar. ├ť├ž├╝nc├╝s├╝, genellikle ├Âzel isimleri kapsar ve genellikle s├Âzc├╝─č├╝n ilk harfi hat─▒rlan─▒r. Ki┼činin hobilerini, mesle─čini ve sa├ž rengini hat─▒rlar─▒z da, ad─▒ bir t├╝rl├╝ akl─▒m─▒za gelmez. D├Ârd├╝nc├╝s├╝, ┼č├╝k├╝r ki, y├╝zde 50 durumda sorunu kendi ba┼č─▒m─▒za ├ž├Âzeriz.

Kuramlar

Bir kuramda, dilimin ucunda fenomeninin nedeninin, s├Âzc├╝─č├╝n sesinde aranmas─▒ gerekti─či ├Âne s├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r. Semantik bilginin -s├Âzc├╝─č├╝n anlam─▒n─▒n- ├Ânemine odaklanmaktansa, s├Âzc├╝─č├╝n sesinin daha ├Ânemli olmas─▒ m├╝mk├╝nd├╝r.

─░lginizi ├çekebilir:   Psikolo─ča M─▒ Gitmeliyim? Psikiyatriste Mi?

S├Âzc├╝kler a┼ča─č─▒daki gibi ├že┼čitli bilgiler ta┼č─▒r:

ÔÇó semantik bilgi (anlam)

ÔÇó leksikal bilgi (harfler)

ÔÇó fonolojik bilgi (ses).

Bu t├╝r bilgiler belle─čin farkl─▒ b├Âl├╝mlerinde toplan─▒r. Elbette birbirleriyle ili┼čkilidirler; ├Ârne─čin, “C─▒rt c─▒rt” s├Âzc├╝─č├╝n├╝ okudu─čunuzda, harfler ili┼čkili ses bilgisini ve ili┼čkili anlam bilgisini tetikler; b├Âylece de size s├Âzc├╝─č├╝n nas─▒l okunaca─č─▒n─▒ ve anlam─▒n─▒ bildirir. Bir s├Âzc├╝─č├╝ d├╝┼č├╝nmeyi denedi─činizde, yani s├Âzc├╝k size verilmedi─činde, genellikle anlam─▒yla i┼če ba┼člars─▒n─▒z (“┼ču bir taraf─▒ t├╝yl├╝ di─čer taraf─▒ minik kancal─▒ yap─▒┼čkan ┼čey”). Anlamla ses bilgisi aras─▒ndaki ba─člant─▒ yeterince g├╝├žl├╝ de─čilse, ses bilgisi size s├Âzc├╝─č├╝n t├╝m├╝n├╝ hat─▒rlatmaya yetecek ┼čekilde harekete ge├žirilemeyecektir.

Ba┼čka kuramc─▒lar, dilinin ucunda fenomeninin s├Âzc├╝─č├╝n anlam─▒ ve sesi aras─▒ndaki zay─▒f ba─člant─▒lar nedeniyle ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝n├╝rler. Ba─člant─▒lar kullan─▒ld─▒k├ža g├╝├žlenir. Yeni kullan─▒lm─▒┼člarsa daha g├╝├žl├╝d├╝rler. Ya┼članma da ba─člant─▒lar─▒ zay─▒flat─▒yor olabilir. Bu durum, neden akla birdenbire yanl─▒┼č bir s├Âzc├╝─č├╝n geliverdi─čini de a├ž─▒klayabilir. Bu, hedef s├Âzc├╝─če ses bak─▒m─▒ndan benzeyen bir s├Âzc├╝k olabilir.

Dilinin ucunda fenomeni, ├╝├ž farkl─▒ alt disiplinle incelenmi┼čtir: psikolinguistik, bellek perspektifleri ve ├╝stbili┼č (metacognition). llk ikisi do─črudan eri┼čimle ili┼čkilidir ve dilinin ucunda fenomenine, leksikal geri ├ža─č─▒rmada ge├žici bir aksakl─▒k olarak bakar. Bu yakla┼č─▒m dilinin ucunda fenomenini, konu┼čma dilindeki dil s├╝r├žmeleri ve ses ya da hecelerin yerini de─či┼čtirme gibi di─čer hatalara ba─člar. Dilinin ucunda fenomeni ├žarp─▒k hat─▒rlama s├╝re├žlerinin i┼čaretidir. Psikolinguistik yakla┼č─▒m bu fenomene s├Âzc├╝k geri ├ža─č─▒rmaya dair bir pencere olarak bakar.

Psikolinguistik ve bellek perspektiflerinin do─črudan eri┼čim bak─▒┼č─▒ ├╝├ž temel hipotez ortaya atar. llki bloklama hipotezidir ve dilinin ucunda fenomeninin ortaya ├ž─▒kmas─▒n─▒n nedeninin insanlar─▒n bloklanan s├Âzc├╝kleri yanl─▒┼č kabul etmeleri, ancak, do─čru ve yasaklanm─▒┼č hedefi hat─▒rlayamamalar─▒ oldu─čunu ileri s├╝rer. ─░kincisi, eksik etkinle┼čme hipotezidir ve s├Âz konusu fenomenin bellekteki hat─▒rlanmam─▒┼č bir hedefin varl─▒─č─▒na kar┼č─▒ bir duyarl─▒l─▒ktan kaynakland─▒─č─▒n─▒, buna da hedefin bilin├žli belle─če ta┼č─▒namamas─▒n─▒n e┼člik etti─čini s├Âyler. ├ť├ž├╝nc├╝ hipotezse, iletim kusuru modelidir ve bu fenomenin, s├Âzc├╝─č├╝n semantik temsili etkinle┼čmi┼č oldu─čunda, ancak hedef s├Âzc├╝─č├╝n tam fonolojik temsili hen├╝z haz─▒r de─čilken ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒ s├Âyler.

─░lginizi ├çekebilir:   Kal─▒pla┼čm─▒┼č davran─▒┼č bi├žimlerini de─či┼čtirin

Do─črudan eri┼čim g├Âr├╝┼člerine destek sa─člayan ┼čey, ara┼čt─▒rma s├╝jelerinin dilinin ucunda fenomeninin hedeflerini tan─▒malar─▒ ve bu fenomenin hedeflerine k─▒smi bilgi verme kapasiteleridir. Dilinin ucunda fenomeni ya┼čand─▒ktan sonra do─čru hedefin tan─▒nmas─▒, s├╝jelerin dilinin ucunda fenomeni ya┼čamaks─▒z─▒n do─čru hedefi tan─▒mas─▒ndan daha b├╝y├╝k bir ┼čeydir. Dahas─▒, insanlar dilinin ucunda fenomeni hedefleriyle ilgili fonolojik bilgiyi, ├Ârne─čin s├Âzc├╝─č├╝n ilk harfini, hece say─▒s─▒n─▒ ve vurgunun nerede oldu─čunu genellikle hat─▒rlayabilirler.

├ťst bili┼čsel modeller izleme ve denetleme s├╝re├žlerinin bili┼č ├╝zerinde oynad─▒─č─▒ role odaklan─▒r. Bu yakla┼č─▒m, fenomeni, hat─▒rlayanlar i├žin eri┼čilebilir olan hedef d─▒┼č─▒ bilgiye dayal─▒ ├ž─▒karsamalar olarak g├Âr├╝r.

Bir cevap yaz─▒n