23 ┼×ubat 2021

Tabula Rasa; Bo┼č levha hipotezi

Tabula rasa ya da bo┼č levha hipotezi, insanlar─▒n d├╝nyaya gelirken daha sonra geli┼čecek ya da ortaya ├ž─▒kacak hi├žbir genetik, do─ču┼čtan ya da evrimsel i├žerik ya da s├╝re├ž ta┼č─▒mad─▒─č─▒n─▒ ileri s├╝rer. ─░nsanlar daha ├žok, ├╝zerine bir ┼čeyler yaz─▒lacak ya da veri y├╝klenecek bo┼č bir levha, yaz─▒lmam─▒┼č bir diske benzer. B├Âylece de, kim olduklar─▒n─▒ neye d├Ân├╝┼čeceklerini ve neye inanacaklar─▒n─▒ ki┼čisel deneyimleri belirleyecektir.

Tabula Rasa Tarih├žesi

Tabula rasa┬áveya┬átabula rosa┬áJohn Locke’un ortaya att─▒─č─▒ “bo┼č levha” ├Ânermesine i┼čaret eder. Bir┬áempirist┬áolan┬áHume’a g├Âre, zihnimizde do─ču┼čtan gelen bir fikir yoktur. Bununla birlikte,┬áHume,┬ánedenselli─če┬áde kar┼č─▒ ├ž─▒kar. ┼×eyler aras─▒nda kurdu─čumuz zamansal ve uzamsal ili┼čkiler, onlar─▒n kendilerinde ├Âzellikleri de─čil, bizim deneyimsel al─▒┼čkanl─▒klar─▒m─▒zla ilgilidir. (Buradaki “deneyimsel” kavram─▒ bilin├žli y├╝r├╝t├╝lm├╝┼č bir a┼čama de─čil, salt tan─▒kl─▒kt─▒r.) Olgular aras─▒ndaki ba─č─▒nt─▒lar─▒, kendi y├Ântemlerimizle bilemez, sadece onlara at─▒flarda bulunuruz. Do─ča kurallarla i┼člemez, form├╝lizasyon sahibi de─čildir. ─░nsanlar, do─čay─▒ ya da olgular─▒ alg─▒layabilmek i├žin, sistemler, form├╝ller, ├Âncelik-sonral─▒k ili┼čkileri kurarlar.

Tarih├že Gerek Aristo gerek Akinolu Thomas, “do─čac─▒” ya da “kal─▒tsalc─▒” okullara kar┼č─▒, bu radikal “terbiyeci” ya da “├ževreci” d├╝┼č├╝nce okulunu benimsedi. Bu g├Âr├╝┼če temel kar┼č─▒ ├ž─▒k─▒┼čsa, insan akl─▒n─▒n ya da ruhunun g├Âklerdeki baz─▒ geli┼čmi┼č bi├žimlerde “├Ânceden var oldu─ču” g├Âr├╝┼č├╝n├╝ savunan Platoncu okuldan geldi. ├ça─čda┼č kavramsa, zihnin do─čumda ├╝zerinde edinece─či ya da depolayaca─č─▒ herhangi bir bilgi ya da s├╝re├ž bulunmaks─▒z─▒n bombo┼č beyaz bir halde ve ayn─▒ zamanda da ├Ânceden belirlenmi┼č ya da do─ču┼čtan gelen g├╝d├╝lerden de ├Âzg├╝r oldu─čunu d├╝┼č├╝nen 17. y├╝zy─▒l ampirik filozofu John Locke’a dayand─▒r─▒lmaktad─▒r. Bu anlamda, insanlar kendi kaderlerini ve kimliklerini yaratmakta ├Âzg├╝rd├╝rler. Yani kendi gemilerinin kaptan─▒d─▒rlar, kaderlerinin efendisidirler, kendi zihinlerinin ÔÇŽ ve kaderlerinin yazar─▒d─▒rlar.

Tabula rasa tart─▒┼čmalar─▒ bir bak─▒ma, do─ča m─▒ ├ževre mi ikilemiyle ┼čekillendi. Psikolojiyi anti-tabula rasa gelene─činin g├╝├žl├╝ savunucusu olan ├Âjenik hareket gibi g├╝├žl├╝ hareketlerle b├Âld├╝. Asl─▒nda, g├Âr├╝┼čler a┼č─▒r─▒ u├žlar aras─▒nda sarka├ž gibi sal─▒n─▒p durmaktad─▒r. Yani toplumsal cinsiyet kimli─či, e┼čcinsellik vb. neredeyse tamamen genetikle belirlenmi┼č ya da tamamen “toplumsal olarak olu┼čturulmu┼č” durumlar olarak g├Âr├╝lmektedir.

─░lginizi ├çekebilir:   Netflix ve E┼čcinsellik

Bir├žo─čuna g├Âre, do─ča ile ├ževreyi birbirinden ay─▒rmak olanaks─▒zd─▒r. Yine de, genellikle determinizme kar┼č─▒ ├Âzg├╝r irade ├žat─▒┼čmas─▒, tabula rasa tart─▒┼čmalar─▒n─▒n zeminini olu┼čturmaktad─▒r.

─░nsan do─čas─▒ hakk─▒ndaki inan─▒┼člar

Jeremy Bentham (1748-1832) insan─▒ ayd─▒nlanm─▒┼č ├Âz ├ž─▒karlar─▒ ba─člam─▒nda se├žimler yap─▒p kararlar veren ussal bir varl─▒k olarak nitelendirir. ├ľte yandan, Gustave Le Bon ( 1841-1931) kalabal─▒k i├žindeki insan─▒n usd─▒┼č─▒l─▒─č─▒n─▒ ve d├╝┼č├╝ncesizli─čini vurgulam─▒┼čt─▒r. Thomas Hobbes ( 1588-1679) insan─▒ sava┼č─▒mlar─▒ g├╝├žl├╝ bir y├Ânetim taraf─▒ndan gemlenmesi gereken bencil, tekinsiz ve kaba saba bir varl─▒k olarak g├Âr├╝r. Jean J acques Rousseau ( 1712-7 8) ise, uygarl─▒─č─▒n getirdi─či k─▒s─▒tlamalar─▒, do─čal insan─▒n soylulu─čunu, “soylu vah┼či”yi mahveden g├╝├ž olarak d├╝┼č├╝nm├╝┼čt├╝r.

Deneysel ve toplumsal psikologlar “insan do─čas─▒na ili┼čkin ├že┼čitli felsefelerin” belirleyicilerini, yap─▒s─▒n─▒ ve sonu├žlar─▒n─▒ tan─▒mlamaya ├žal─▒┼čt─▒lar. Bir psikolog insan do─čas─▒ hakk─▒nda alt─▒ temel inan├ž (ve bunlar─▒n kar┼č─▒tlar─▒) oldu─čunu ileri s├╝rd├╝.

─░lk olarak, insanlar temelde g├╝venilir, ahlakl─▒ ve sorumluluk sahibidirler (ya da de─čildirler).

─░kincisi, insanlar yapt─▒klar─▒n─▒n sonu├žlar─▒n─▒ denetleyebilir ve kendilerini anlayabilirler ya da ├Âz-belirlemeden yoksun ve usd─▒┼č─▒d─▒rlar.

├ť├ž├╝nc├╝s├╝, insanlar ├Âzgeci ve di─čerkfun olup ba┼čkalar─▒yla samimi olarak ilgilenirler ya da bunun tam tersi ├Âzelliktedirler.

D├Ârd├╝nc├╝s├╝, insanlar grup bask─▒lar─▒na kar┼č─▒ inan├žlar─▒n─▒ savunabilirler ya da grup ve toplum bask─▒s─▒ kar┼č─▒s─▒nda pes ederler.

Be┼čincisi, ki┼čilikleri ve ilgi alanlar─▒ birbirinden farkl─▒d─▒r ve zamanla de─či┼čebilirler ya da de─či┼čtirilemezler.

Alt─▒nc─▒s─▒, insanlar karma┼č─▒k ve anla┼č─▒lmas─▒ g├╝├ž ya da basit ve anla┼č─▒lmas─▒ kolay varl─▒klard─▒r.

B├╝t├╝n bunlar iki boyuta indirgenebilir: genelde birbirinden ba─č─▒ms─▒z olan olumlu-olumsuz ( irade g├╝c├╝, g├╝ven, ba─č─▒ms─▒zl─▒k, ├Âzgecilik) ve ├žok katmanl─▒ (de─či┼čkenlik ve karma┼č─▒kl─▒k).

Biyoloji, evrim ve bo┼č levha

Tabula rasa durumuna en net ve en y├╝ksekten kar┼č─▒ ├ž─▒k─▒┼č, evrim psikologlar─▒ndan gelmi┼čtir. Evrim psikologlar─▒, siyasal zorunluluklar taraf─▒ndan g├╝d├╝ld├╝─č├╝n├╝ d├╝┼č├╝nd├╝kleri tabula rasa ve soylu vah┼či mitini bilimsel ger├žeklik ta┼č─▒mad─▒─č─▒n─▒ s├Âyleyerek k├╝├ž├╝mserler. Determinizm ya da e┼čitsizlik kavramlar─▒ndan ya da her ikisinden birden korkan ya da bunlardan ho┼članmayan insanlar, evrimin kar┼č─▒ konulmaz ve g├╝├žl├╝ kan─▒tlar─▒n─▒ inkar etmektedirler.

─░lginizi ├çekebilir:   Ayr─▒lmak Zor Zanaat

Evrim psikolojisinin konumu son derece a├ž─▒kt─▒r: ─░nsan denen varl─▒k (beden ve ak─▒l) do─čal se├žilimle belli ┼čekillerde davranmak ├╝zere tasarlanm─▒┼čt─▒r. Beyin evrimsel uyumun ├╝r├╝n├╝d├╝r. Bizler “fiziksel olarak ba─čl─▒” varl─▒klar oldu─čumuzdan, bu anlamda belli ┼čekillerde davranmak “kaderimizdir”. “├ç─▒plak maymunlar” olmaktan kurtulamay─▒z. Tam da bu y├╝zden, ├žocukluk ├ža─č─▒nda “┼čeker d├╝┼čk├╝nl├╝─č├╝m├╝z” vard─▒r.

E┼č se├žiminin aslen ├╝retkenlikle ilgili oldu─ču g├Âr├╝┼č├╝ ileri s├╝r├╝lmektedir. Buna g├Âre, bizler sa─čl─▒kl─▒ ├žocuklar yarat─▒p, genlerimizin devaml─▒l─▒─č─▒n─▒ garantileyebilece─čimiz insanlar─▒ bulmak ├╝zere haz─▒rlanm─▒┼č varl─▒klar─▒zd─▒r. Dolay─▒s─▒yla, erkekler esasen ├žocuk d├╝nyaya getirme yetene─či olan kad─▒nlar─▒ ├žekici bulurlar. Beden ├Âl├ž├╝leri (beden k├╝tle endeksi) ve bi├žim (bel-kal├ža oran─▒ ve bacak-beden oran─▒) do─čurganl─▒k i├žin temel ├Ânemde belirtilerdir.

Erkekler gen├žlik ve sa─čl─▒k pe┼činde ko┼čmaya “programlanm─▒┼člard─▒r”. Dolay─▒s─▒yla, onlar i├žin iri g├Âzler, p├╝r├╝zs├╝z ten, simetri, sar─▒┼č─▒nl─▒k (yaln─▒zca beyaz ─▒rk i├žin) da ├Ânemlidir. Kad─▒nlarsa, sa─čl─▒k, ba┼čatl─▒k ve refah belirtilerine ├Ânem verirler. Uzun boylu, geni┼č omuzlu ve geni┼č ├ženeli ama dar kal├žal─▒ erkekler ararlar. Derin sesli ve sosyal zeka belirtisi g├Âsteren erkeklere ├žekim duyarlar. Varl─▒kl─▒ olmak da ├Ânemlidir, ├ž├╝nk├╝ kad─▒nlar bunu k├╝├ž├╝k ├žocuklar─▒na bakmak i├žin bir kaynak olarak g├Âr├╝rler.

Evrim psikologlar─▒n─▒n g├Âz├╝nde, bizler e┼čle┼čme kalitesini saptayacak ┼čekilde tasarlanm─▒┼č varl─▒klar─▒z. Erkekler bilin├žsizce, ├╝reme potansiyellerinin doru─čundaki kad─▒nlara ├žekilirler. Evrim psikolojisi ┼čemas─▒na g├Âre, kad─▒nlar “saptama” sorunlar─▒n─▒, ├žekicilik gibi di─čer konular kar┼č─▒s─▒nda y├╝ksek stat├╝ tercihi geli┼čtirerek (├Âzellikle uzun s├╝reli ili┼čkilerde) ├ž├Âzerler. ├ç├╝nk├╝ erke─čin stat├╝s├╝ ne kadar y├╝ksekse, kaynaklar ├╝zerindeki kontrol├╝ o kadar fazlad─▒r. Y├╝ksek stat├╝, ├žo─ču toplumda zenginlik ve g├╝├žle ili┼čkilidir; ba┼čl─▒ ba┼č─▒na arzu edilir ├Âzellikler olan zeka, duygusal denge ve d├╝r├╝stl├╝kle de ili┼čkili olabilir.

Sonu├ž olarak, erkekler aras─▒ndaki kad─▒nlar─▒n dikkatini ├žekme rekabeti, kaynaklara dair ipu├žlar─▒na sahip olmak ve bunlar─▒ sergilemek ├╝zerinde yo─čunla┼č─▒r. Erkeklerde g├╝zellik, kimilerinin alayc─▒ bir ┼čekilde ifade etti─či gibi ancak “c├╝zdan kadar ├Ânemli” bir konudur.

─░lginizi ├çekebilir:   Psikolo─ča M─▒ Gitmeliyim? Psikiyatriste Mi?

├ľte yandan erkekler, kad─▒nlarda doruk ├╝retkenlik potansiyelini saptama sorununu, stat├╝ gibi ├Âzellikler yerine, y├╝ksek ├╝retkenlik potansiyeli, gen├žlik ya da do─čurganl─▒k gibi ├Âzellikleri g├Âsterenleri tercih ederek ├ž├Âzmektedirler.

Bu ├Âzellikler dolgun dudaklar, p├╝r├╝zs├╝z ve parlak ten, parlak sa├žlar, kas yap─▒s─▒n─▒n sa─člaml─▒─č─▒ ve bedendeki ya─č da─č─▒l─▒m─▒ ile gen├žlik sa├žan bir y├╝r├╝y├╝┼č, canl─▒ bir y├╝z ifadesi ve y├╝ksek enerji d├╝zeyidir. Hem kad─▒nlar hem de erkekler bir partnerde ayn─▒ nitelikleri ar─▒yor olabilirler (├žekicilik, stat├╝, duygusal denge gibi), ancak bu ├Âzellikleri kendi evrimsel yeteneklerine g├Âre farkl─▒ de─čerlendirirler.

insan do─čas─▒n─▒n politikas─▒

Siyasal nitelikli yaz─▒larda insan do─čas─▒n─▒n k├Âkenleri hakk─▒nda hem a├ž─▒k hem ├Ârt├╝l├╝ inan─▒┼člar a├ž─▒─ča vurulmaktad─▒r. Bu ├žer├ževede, kom├╝nizm insan do─čas─▒n─▒n bencil, rekabet├ži ve kendini b├╝y├╝ten y├Ânlerini do─čal de─čil, sosyoekonomik ve siyasal ko┼čullar─▒n ├╝r├╝n├╝ olarak g├Âr├╝r.

Ayn─▒ ┼čekilde, liberalizm de t├╝m insanlar─▒n tam ├Âzg├╝rl├╝k i├žin g├╝├žl├╝ bir arzu duyduklar─▒n─▒ farz ederken, tutucular insanlar─▒n do─ču┼čtan bencil, sald─▒rgan ve anar┼čik olduklar─▒na inand─▒klar─▒ olumsuz bir insan g├Âr├╝┼č├╝ne sahiptirler. insan do─čas─▒n─▒n ├Âzelliklerine dair inan─▒┼člar, bir insan─▒n siyasal y├Ânelimiyle, tahmin edilebilir ve mant─▒ksal ┼čekilde kuvvetli bir ba─čl─▒l─▒k g├Âsterir mi?

S├Âzgelimi, ele al─▒nan ├Âzellik a├ž─▒s─▒ndan b├╝y├╝k farkl─▒l─▒klar s├Âz konusu olmas─▒na ra─čmen (├Ârne─čin, fiziksel ├Âzelliklere kar┼č─▒l─▒k ki┼čilik), sol g├Âr├╝┼čl├╝ler ├žo─ču insan ├Âzelli─činin k├Âkenini ├ževreye ba─člama e─čilimindeyken, sa─č g├Âr├╝┼čl├╝ler genetik etmenlere ba─člama e─čilimindedirler. B├Âylece, ki┼činin siyasal y├Ânelimini, do─ča-├ževre konusu vesaire hakk─▒ndaki g├Âr├╝┼člerini sorarak anlamak m├╝mk├╝n olabilir.

Bir cevap yaz─▒n