2 Ocak 2021

Ruhsal Travma Nedir ?

Ruhsal travma┬áa─č─▒r ruhsal yaralanma┬ádemektir.Travma, insan─▒┬áola─čan├╝st├╝ zora sokan ki┼čisel bir ya┼čant─▒n─▒n┬ásonucu olabilir. Ki┼činin ba┼č─▒ndan ge├žen b├Âyle bir olay, e─čer kendi olanaklar─▒ bu durumla ba┼ča ├ž─▒kmak i├žin yeterli olam─▒yorsa, yani ta┼č─▒yamayaca─č─▒ bir a─č─▒rl─▒─č─▒n alt─▒na girmi┼čse travmaya yol a├žabilir. Bu durum a┼č─▒r─▒ a─č─▒r derecede bir┬áruhsal y├╝klenme (stres)┬áyarat─▒r. B├Âylesi durumlarda insanlar ├žo─ču kez kendilerini┬át├╝m├╝yle ├žaresiz┬áhisseder,┬áb├╝y├╝k bir korkuya┬ákap─▒l─▒r veya┬ádeh┼čet┬ái├žinde kal─▒rlar.Kayseri ┼čehrimizde Ruhsal travma konusunda uzman psikolog ve psikiyatrislerimiz bulunmaktad─▒r.

Travmaya yol a├žabilecek olaylar ola─čan├╝st├╝  tehdit edici veya felaket boyutunda durumlard─▒r. Bu gibi durumlar hemen hemen herkeste derin bir umutsuzlu─ča yol a├žarlar. ├ľrnek olarak do─čal afetler, a─č─▒r kazalar, sava┼člar, yak─▒n h─▒s─▒m veya akraban─▒n ├Âl├╝m├╝, ├Âl├╝mc├╝l hastal─▒klar, bedensel ve cinsel ┼čiddet olaylar─▒ say─▒labilir.

─░nsanlar─▒n ta┼č─▒yamayacaklar─▒ bir a─č─▒rl─▒─č─▒n alt─▒nda kalma bi├žimleri farkl─▒ farkl─▒ olabilir. Bizzat kendilerinin ba┼č─▒na gelebilir, durumu g├Âzlemi┼č olabilirler (mesela onlara yard─▒m ederken) ya da kendilerine yak─▒n insanlar─▒n ├Âl├╝m veya yakla┼čan ├Âl├╝m haberi onlar─▒ bu duruma d├╝┼č├╝rebilir.

Kendilerini ├žok zora sokan olaylar kar┼č─▒s─▒nda insanlar─▒n g├Âsterdikleri dolays─▒z ruhsal tepkilerin ├žo─ču normaldir ve ruhsal bir hastal─▒─ča i┼čaret etmezler. Bir olay─▒n travmaya yol a├ž─▒p a├žmamas─▒, ko┼čullara ve ki┼čisel tecr├╝beler edinmi┼č tek tek insanlar─▒n kendilerine ba─čl─▒d─▒r. Mesela a─č─▒r ┼čekilde yaralanm─▒┼č bir insan─▒ g├Ârmek yoldan ge├žen bir kimse i├žin travmatik olabilir, ama acil yard─▒m personeli olan birisi i├žin genellikle b├Âyle bir durum ola─čand─▒r ve onda travmaya yol a├žmaz. Ayn─▒ zamanda, ta┼č─▒yamayacaklar─▒ bir y├╝k alt─▒nda kalan ma─čdurlara verilecek sosyal destek de onlarda (ad─▒na travma sonras─▒ stres bozuklu─ču denen) ruhsal bir sorunun ortaya ├ž─▒k─▒p ├ž─▒kmayaca─č─▒n─▒ etkiler.

Hangi durumlar travmalara yol a├žabilir?

─░nsanlar─▒ a┼č─▒r─▒ derece y├╝klenmeye maruz b─▒rakan birbirinden farkl─▒ olaylar bulunuyor.

Travmalara yol a├žan hem tesad├╝flerin ortaya ├ž─▒kard─▒─č─▒ (kaza ve do─čal afetler gibi) durumlar ve hem de bizzat insanlar─▒n olu┼čturdu─ču olaylar var. Bu sonuncularda insanlar di─čer insanlar─▒ a┼č─▒r─▒ y├╝k alt─▒na sokan olaylar─▒ yarat─▒rlar (mesela bedensel veya cinsel ┼čiddet kullan─▒m─▒). A─č─▒r hastal─▒klar, t─▒bbi m├╝dahaleler ve kay─▒p ya┼čant─▒lar─▒ da travmatik sonu├žlara yol a├žabilir.

Bundan ba┼čka a┼č─▒r─▒ derece y├╝klenmenin ne kadar s├╝rd├╝─č├╝ ya da hangi s─▒kl─▒kla ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ da farkl─▒l─▒klar do─čurur. Bir sald─▒r─▒ genellikle k─▒sa s├╝reli ve bir defal─▒kt─▒r. Buna kar┼č─▒l─▒k e┼člerin birlikteli─čindeki bedensel ┼čiddet uzun s├╝reli olabilir ve y─▒llar i├žinde  defalarca  tekrar edebilir.

Bir├žok insan hen├╝z daha ├žocuklu─čunda ve gen├žli─činde travmalara yol a├žan durumlar ya┼čar. Aktif bi├žimlerde insanlar ├žocuklara ve gen├žlere aktif olarak ┼čiddet uygular. Mesela (d├Âvmek, tokat atmak gibi) bedensel ┼čiddette, cinsel ┼čiddette veya duygusal ┼čiddette b├Âyle olur. Cinsel ┼čiddet, ma─čdurun iradesine kar┼č─▒ ┼čiddet uygulayarak, onu derhal yaralamak ya da ├Âld├╝rmekle tehdit ederek veya onun korunaks─▒z bir durumundan faydalanmak suretiyle ger├žekle┼čtirilen cinsel fiilleri kapsar. Duygusal ┼čiddetin anlam─▒, mesela bir ├žocu─ča de─čersiz oldu─čunu, sevilmedi─čini, tehlikede oldu─čunu veya sadece ba┼čkalar─▒n─▒n ihtiya├žlar─▒n─▒ kar┼č─▒lamak i├žin var oldu─čunu telkin etmektir.  ├çocuklar─▒ ihmal etmek ┼čiddetin pasif bi├žimleri aras─▒nda, ├ž├╝nk├╝ ├žocuklar herhangi bir ┼čeyin gere─činden ├žok daha az─▒na sahip olabilirler. Bedensel olarak ihmal edilen ├žocuklar mesela yeterince korunmaz veya beslenmezler. Duygusal olarak ihmale u─črayan ├žocuklar ihtiya├ž duyduklar─▒ yak─▒nl─▒k ve g├╝venden daha az─▒yla yetinmek zorunda kal─▒rlar.

─░lginizi ├çekebilir:   Travmatik Bir Deneyimden Nas─▒l Kurtulunur?

Ola─čan├╝st├╝ a─č─▒r y├╝klenme yaratan olaylar ne kadar s─▒k meydana gelir?

Travmatik deneyimlerinin t├╝r├╝ bak─▒m─▒ndan kad─▒nlar ve erkekler aras─▒nda farklar var. Cinsel ┼čiddete u─črayanlar─▒n ├žo─ču kad─▒n, ama kazaya ve sald─▒r─▒ya u─črayanlar─▒n, sava┼čta esir d├╝┼čenlerin ├žo─ču erkek. Ya┼čl─▒ erkekler gen├žlere g├Âre┬á daha fazla sava┼č travmalar─▒ ya┼čam─▒┼člar.

Ola─čan├╝st├╝ a─č─▒r y├╝klenme yaratan olaylara kar┼č─▒ hangi tepkiler tipik say─▒l─▒r?

Olay s─▒ras─▒nda g├Âsterilen tepkiler

Y├╝klenme yaratan olay s─▒ras─▒nda genellikle t├╝m organizma alarma ge├žmi┼č, y├╝ksek stres alt─▒na girmi┼č ve hayatta kalmaya odaklanm─▒┼č durumdad─▒r. Bunun sonucunda insandan insana ├žok farkl─▒ olabilen de─či┼čik tepkiler ortaya ├ž─▒kabilir. Mesela a┼č─▒r─▒ derecede korku, ├žaresizlik ve deh┼čet duygular─▒ olu┼čabilir. Kimi insanlar kendilerini sersemlemi┼č, akl─▒ kar─▒┼čm─▒┼č veya kendi kendisiyle, ba┼čkalar─▒yla ya da ├ževresiyle ba─člant─▒lar─▒ kopmu┼č hisseder. Bu tepkiler ├žo─ču defa olaydan bir s├╝re sonra yava┼č yava┼č kaybolur.

Olaydan sonra g├Âsterilen tepkiler

Ola─čan├╝st├╝ a─č─▒r y├╝klenme yaratan bir olay─▒n ard─▒ndan can s─▒k─▒c─▒ duygu, d├╝┼č├╝nce ve bedensel duyular─▒n olu┼čmas─▒ tamamen normaldir.

Olay s─▒ras─▒nda meydana gelen tepkiler, olay bittikten sonra da bir s├╝re daha devam edebilir (mesela tehdit alt─▒nda kalma duygusu). Organizman─▒n alarma ge├žme durumu da ├žo─ču kez olay─▒n ard─▒ndan devam eder. Bu durum uyku bozuklu─čuna, i├ž huzursuzlu─ča ve ├╝rkekli─če yol a├žabilir. Ek olarak bitkinlik, su├žluluk duygusu,  kendini itham etme veya k─▒zg─▒nl─▒kolu┼čabilir. B├Âyle durumlar─▒ ya┼čayan insanlar ├žo─ču kez kendilerine ne oldu─čunu anlamakta zorluk ├žeker. D├╝┼č├╝ncelerin bu olaylar─▒n etraf─▒nda d├Ân├╝p durmas─▒, insan─▒n s─▒radan olmayan bu deneyimleri ruhsal i┼čleme denemesidir.

Genellikle tepkiler k─▒sa bir s├╝re (birka├ž saat ile birka├ž g├╝n aras─▒) sonra ortadan kalkar ve ya┼čananlar─▒ belli bir anlamsal ba─člama oturtmak m├╝mk├╝n olur (Mesela ÔÇť├çok korkun├ž bir olayd─▒, ama art─▒k sona erdi ve ben hayatta kald─▒mÔÇŁ).

Ortaya ├ž─▒kabilecek travma sonras─▒ bozukluklar

├ço─ču kez y├╝klenme yaratan bir olay─▒n hemen ard─▒ndan ruhsal bir hastal─▒k┬áolu┼čmaz. Fakat e─čer bir kimse y├╝klenme yaratan ya┼čant─▒yla ┬áyeterince ba┼č edememi┼čse ve sosyal ├ževresinden gelen destek yeterli de─čilse olay─▒n sonu├žlar─▒ o kimse i├žin ruhsal hastal─▒klar─▒n olu┼čmas─▒na yol a├žacak kadar k─▒s─▒tlay─▒c─▒ olabilir. Mesela┬ádepresyonlar,┬ákorku┬áve ba─č─▒ml─▒l─▒k hastal─▒klar─▒,┬ábedenle ili┼čkili bozukluklar, disosiyatif bozukluklar, akut y├╝klenme tepkileri, travma sonras─▒ stres bozukluklar─▒ ya da uyum bozukluklar─▒ ortaya ├ž─▒kabilir.

─░lginizi ├çekebilir:   Adet D├Ânemi Depresyonuna Dikkat

E─čer felaket boyutunda a┼č─▒r─▒ y├╝klenmeden y─▒llar veya on y─▒llar ge├žtikten sonra h├ól├ó belirgin k─▒s─▒tlanmalar varsa, derine inen bozukluklar geli┼čmi┼č olabilir. B├Âyle s─▒k─▒nt─▒lar─▒ olan insanlar─▒n ek olarak mesela kendi duygular─▒na veya ba┼čka insanlara yakla┼č─▒m─▒nda kal─▒c─▒ a─č─▒r sorunlar ve kendilerine kar┼č─▒ geli┼čtirdikleri ├žok olumsuz g├Âr├╝┼čler olabilir.

Akut y├╝klenme tepkisi

Travmatik bir ya┼čant─▒n─▒n dolays─▒z sonucu olarak akut y├╝klenme tepkisi ortaya ├ž─▒kabilir. Genellikle bu tepki birka├ž saat veya birka├ž g├╝n aras─▒ bir s├╝re sonra kaybolur.

├çe┼čitli yak─▒nmalar olu┼čabilir. Mesela kimi insanlar duygular─▒n─▒ hissetmez, kay─▒ts─▒z kal─▒r, ak─▒llar─▒ kar─▒┼č─▒r, kendilerini geri ├žeker. Kimileri kendilerini h├ól├ó a─č─▒r tehdit alt─▒nda hisseder ve bedensel olarak ├žok huzursuzdur. Kimi insanlar olay─▒ art─▒k hat─▒rlayamaz veya kendisinin ya da ba┼čka kimselerin (yabanc─▒la┼čma) ya da ├ževrenin de─či┼čmi┼č, yabanc─▒ veya ger├žek d─▒┼č─▒ g├Âr├╝nd├╝─č├╝n├╝ (ger├žeklik duyusunun kaybolmas─▒) zanneder.

Bu yak─▒nmalar ile birlikte korkular, depresif duygudurum bozuklu─ču, bedensel yak─▒nmalar ve mesela alkol veya ila├ž gibi maddelerin kullan─▒m─▒ ortaya ├ž─▒kabilir.

Travma sonras─▒ stres bozuklu─ču┬á┬á┬á┬á┬á┬á

E─čer bu ruhsal yak─▒nmalar a─č─▒r bir y├╝klenme bi├žimindeki etkisini 4 haftadan fazla s├╝reyle g├Âsterirse, travma sonras─▒ stres bozuklu─ču s├Âz konusu olabilir. Burada yak─▒nmalar─▒n ilk ortaya ├ž─▒k─▒┼č─▒ gecikmeli olarak da, yani travmatik olaydan belli bir s├╝re sonra da ger├žekle┼čebilir.

Y├╝klenme yaratan ya┼čant─▒lar─▒n ba┼čar─▒yla ├╝stesinden gelmek i├žin olay─▒ ya┼čayanlar ne yapabilirler?

Ola─čan├╝st├╝ y├╝klenme yaratan bir veya birka├ž olay─▒n ard─▒ndan tehdit edici durum sonland─▒r─▒lmal─▒ ve olabilen en geni┼č g├╝venlik sa─članmal─▒d─▒r. Kazalar ve b├╝y├╝k ├žapl─▒ acil durumlarda polis, itfaiye ve kurtarma servisleri de yard─▒mc─▒ olur. B├Âylesi olaylar s─▒ras─▒nda veya sonras─▒nda bir├žok yerde┬ápsikososyal acil durum bak─▒m servisi┬ápersoneli ruhsal destek i├žin haz─▒r bulunur. Yabanc─▒ kimselerden veya aile ya da e┼čleraras─▒ ili┼čki i├žinden kaynaklanan ┼čiddet durumunda polis veya di─čer ba┼čvuru yerleri (mesela g├╝venli telefon dan─▒┼čmas─▒, ma─čdurlar i├žin ┬ádan─▒┼čmanl─▒k yerleri, kad─▒n s─▒─č─▒nak evleri veya gen├žlik daireleri) yard─▒m edebilir.

Kritik durumlar s─▒ras─▒nda veya sonras─▒nda, ├Âzellikle g├╝venlik ve kontrol kayb─▒ ├žo─ču kez y├╝klenme yarat─▒r. Bu nedenle b├Âyle bir durum ya┼čayanlar i├žin g├╝venliklerinin yan─▒s─▒ra kendi hayatlar─▒ ├╝zerinde yeniden olabildi─čince geni┼č kontrolkazanmalar─▒ ├žok ├Ânemlidir. Bunun i├žin olabildi─čince ├žok konuda bizzat kendilerinin karar vermesi yard─▒mc─▒ olur (mesela, ┼čimdi kimin yan─▒mda olmas─▒n─▒ istiyorum, ┼čimdi nerede bulunmak istiyorum, v.s.).

Olaylar─▒n olas─▒ ruhsal sonu├žlar─▒yla ba┼ča ├ž─▒kmak ├žok enerji ister. Bundan dolay─▒ ├žo─ču defa  b├Âyle durumlar ya┼čayan kimselerin y├╝klenme kapasiteleri ├Ânce azal─▒r. O zaman belirli bir rahatlama sa─člamak i├žin ho┼č ve dinlendirici durumlara y├Ânelmek uygun d├╝┼čer. Gerilim y├╝ksekse ├Âl├ž├╝l├╝ derecede bedensel etkinliklerde bulunmak ve zorla beyne ├╝┼č├╝┼čen an─▒lar─▒n yol a├žt─▒─č─▒ y├╝klenme kar┼č─▒s─▒nda al─▒┼č─▒k olunan i┼člerle me┼čgul olmak yard─▒mc─▒ olur.

─░lginizi ├çekebilir:   D├╝zenli bir uyku i├žin ''Uyku Rehberi''

Ya┼čanm─▒┼č a┼č─▒r─▒ durumlara yakla┼č─▒mlar─▒nda bu kimselere, onlara a┼čina olan insanlar veya e─čitimli personel destek olabilir. G├╝ven duyulan bu insanlara, rahatlat─▒c─▒ ama zora sokmayan ├Âl├ž├╝de ya┼čananlardan s├Âz etmek ya┼čant─▒larla ba┼č etmeyi kolayla┼čt─▒rabilir.

Y├╝klenme yaratan olay─▒ izleyen ilk g├╝nlerde ve haftalarda, olay─▒n yol a├žt─▒─č─▒ sonu├žlardan dolay─▒ h├ól├ó ┼čiddetli ─▒st─▒rap ├žekenler veya g├╝nl├╝k hayatta ciddi zorluklarla kar┼č─▒la┼čanlar (mesela ba┼ča ├ž─▒kamama duygusu), yard─▒m almak i├žin doktora veya psikoterapiste ba┼čvurmal─▒d─▒r. ┼×iddetli korkular, bedensel gerilim, uyu┼čturulmu┼č olma duygusu, travmatik durumu yeniden ya┼čama, travmatik durumu hat─▒rlamaktan sak─▒nma, riskli davranma (mesela alkol veya uyu┼čturucu kullan─▒m─▒nda art─▒┼č) veya benzer yak─▒nmalar travma durumundan sonra da devam ederse doktor veya psikoterapist yard─▒m─▒na ba┼čvurulmas─▒ tavsiye edilir.

Ba┼čkalar─▒ nas─▒l yard─▒m edebilir?

Potansiyel olarak travmatik olan durum s─▒ras─▒nda dolays─▒z destek

Belirtildi─či gibi potansiyel olarak travmatik olan olaylarda ┼čiddetli ├žaresizlik ve kontrol kayb─▒ duygular─▒ ortaya ├ž─▒kar. Onun i├žin verilen her deste─čin amac─▒, ma─čdurlar─▒n olayla ba┼č etme yeteneklerinin fark─▒na varmas─▒ ve bu yetenekleri kullanmas─▒na katk─▒ sa─člamak olmal─▒d─▒r (ÔÇť├ľz etkinlik ya┼čant─▒s─▒ÔÇŁn─▒n g├╝├žlendirilmesi). Bunun bir yolu, ma─čdurlar─▒n kendileri i├žin ┼čimdi yararl─▒ olan─▒ olabildi─čince kendilerinin belirlemesidir.G├╝venlik duygusu telkin etmek ve ayr─▒ca y├Ânlendirme sunmak i├žin ma─čdurlarla olabildi─čince sakin, a├ž─▒k ve net konu┼čmak yararl─▒ olabilir. Yard─▒mc─▒lar ma─čdurlara  ancak onlar─▒n kesin onay vermesinden sonra dokunmal─▒d─▒r. Bazen olumsuz ├Ân deneyimler temelinde ve ┼čiddetli korku ile gerilim alt─▒nda, iyi niyetli bir dokunma tehdit olarak ya┼čan─▒r.

Potansiyel olarak travmatik olan durum sonras─▒nda yak─▒n kimselerin destek vermesi

Travma ya┼čam─▒┼č insanlar i├žin, g├Âsterdikleri tepkiyi kendilerine yak─▒n kimselerin anormal bir olaya kar┼č─▒ verilmi┼č normal bir tepki olarak kabul etmesi ve kendilerinin yan─▒nda durmas─▒ ├Ânemlidir. E─čer ma─čdur olan insan, kendine yak─▒n kimselerle ya┼čant─▒s─▒ ├╝zerine konu┼čmak isterse bu da ├žok yararl─▒ olabilir. Bu durumda ma─čdurun yan─▒nda olmak ve onu dinlemek, ama anlatt─▒klar─▒ hakk─▒nda h├╝k├╝m vermemek ├Âzellikle tavsiye edilir, ├ž├╝nk├╝ bu insanlar bazen kendilerini zaten ┼čiddetle su├žlarlar. Ancak herkes kendisinin de y├╝klenme s─▒n─▒rlar─▒na dikkat etmeli ve gerekirse ayr─▒ca profesyonel yard─▒m almay─▒ da ├Ânermelidir. Ma─čdura yak─▒n kimseler de travmatik duruma tan─▒k olmu┼člar ve dolay─▒s─▒yla onlar da y├╝klenme alt─▒nda kalm─▒┼člarsa, birbirini kar┼č─▒l─▒kl─▒ a┼č─▒r─▒ y├╝klenmeye maruz b─▒rakmamak i├žin olaya dahil olmam─▒┼č ba┼čka kimselerle konu┼čmak yararl─▒ olabilir.

Bir cevap yaz─▒n