1 ubat 2021

Psikolojide Kumarbaz Yan覺lg覺s覺

Kumarbaz Yan覺lg覺s覺

Sevgili Abby: Kocam ve ben k覺sa bir s羹re 繹nce sekizinci 癟ocuumuzu kuca覺m覺za ald覺k. Bir k覺z覺m覺z daha oldu. Hayallerimin tamamen y覺k覺ld覺覺m s繹ylemeliyim. Elbet k覺z覺m覺z sal覺kl覺 olduu i癟in Tanr覺’ya 羹kretmeliyim ama art覺k bu seferki olan olmal覺yd覺. Doktor bile, ortalama ans覺n 1′ e 100 bizden yana olduunu s繹ylemiti. (Abigail Van Buren’in United Press Syndicate’teki Sevgili Abby k繹esinden.)

Romal覺 filozof i癟ero’dan R繹nesans’a ve oradan da g羹n羹m羹ze, rahipler, matematik癟iler ve bilim insanlar覺 kendilerini olas覺l覺k yasalar覺n覺 anlamaya adam覺lard覺r. Ne var ki, 癟ou insan i癟in ans, risk ve olas覺l覺klar konusu halen gizemli bir ekilde bulan覺kt覺r. rnein, Sevgili Abby’deki “mutsuz kad覺n”a l’e 100 olas覺l覺kla olu olaca覺n覺 s繹yleyen doktoru ele alal覺m. Ger癟ekte, doumdan 繹nce, yaln覺zca iki olas覺 sonu癟 vard覺r: k覺z ya da olan bebek. Dolay覺s覺yla, olan dourma ans覺 l’e 100 deil l’e 1 idi. Peki, doktor nas覺l bu kadar yan覺labilmiti? Bu yan覺lt覺c覺 derecede basit sorunun yan覺t覺 bize insanlar覺n d羹羹nme bi癟imleriyle ilgili pek 癟ok ey s繹ylemektedir.

Yan覺lg覺 羹zerine kurulu kent

Doktor hastas覺n覺n imdiye kadar tam yedi k覺z 癟ocuu olduunu d羹羹nerek olan dourma ans覺n覺n y羹ksek olduuna inan覺yordu. Gelen son yedi say覺 siyah olduu i癟in k覺rm覺z覺ya oynayan rulet oyuncular覺 da ayn覺 mant覺kla hareket eder. Sorun, rulet 癟emberinin bellei olmamas覺ndad覺r; her tur bir 繹ncekinden ba覺ms覺zd覺r. Ka癟 kez siyah gelmi olursa olsun, k覺rm覺z覺 gelme olas覺l覺覺 ayn覺d覺r. Ayn覺 ekilde, oul sahibi olma olas覺l覺覺 da, daha 繹nceki doumlardan tamamen ba覺ms覺zd覺r. Bunu kavrayamama haline kumarbaz yamlg覺s覺 ad覺 verilir. Muhtemelen 羹nl羹 kumarhane kentinin zenginliine b羹y羹k katk覺s覺ndan 繹t羹r羹, Monte Carlo yan覺lg覺s覺 olarak da an覺l覺r

Kumarbaz yan覺lg覺s覺, insanlar覺n karma覺k yarg覺lara nas覺l vard覺klar覺na dair bir bak覺 sunduundan psikologlar i癟in 繹nemlidir.

Temsil k覺sayolu

Pek 癟ok yarg覺da bilgi ileme kapasitemizi aan bilisel talepler rol oynar. Bu durumda, k覺sayollar -h覺zla ve etkili ekilde yarg覺da bulunmam覺z覺 salayan zihinsel kestirmeler- dediimiz stratejilere g羹venerek iin i癟inden 癟覺kmaya 癟al覺覺r覺z. Bu pratik kurallar sezgilere benzer, sorunlar覺 ta ilk ilkelerinden itibaren ele almak i癟in duraklamadan 癟al覺abilmemizi salar. Buradaki sorunsa, bu k覺sayollar覺n genellikle ie yaramas覺, 繹te yandan bizi yanl覺a da s羹r羹kleyebilmesidir. Bunun bir 繹rnei, temsil k覺sayolu ya da en basit ekliyle, bir olay覺n ger癟ekleme olas覺l覺覺n覺 deneyimimizi ne kadar “temsil ettiine” g繹re saptamam覺zd覺r. Temsil k覺sayolu genelde bizi iyi kararlara g繹t羹rse de, bu her zaman doru olmayabilir.

襤lginizi ekebilir:   Sosyal Fobi Terapisi (rnekleri Vakalar)

rnein, aa覺daki probleme bakal覺m:

Bir kentteki t羹m alt覺 癟ocuklu ailelerle g繹r羹羹ld羹. Yetmi iki ailede erkek ve k覺z 癟ocuklar覺n doum s覺ras覺 KOKOOK (K= k覺z, O= olan) idi. Sizce g繹r羹羹lm羹 aileler i癟inde 癟ocuklar覺n覺n doum s覺ras覺 OKOOOO olanlar覺n say覺s覺 ka癟t覺r?

Her doum ba覺ms覺z bir olay olduundan, bu iki doum s覺ras覺n覺n ger癟ekleme olas覺l覺覺 tamamen ayn覺d覺r (t羹m dier doum s覺ralar覺 gibi). Yine de, Nobel Aday覺 Daniel Kahneman ve arkada覺 Amos T versky, bu soruyu 羹niversite eitimi alm覺 insanlara sorduklar覺nda, bu insanlar覺n %80’inden fazlas覺 ikinci doum s覺ras覺n覺n ilkinin ancak yar覺 olas覺l覺覺nda ger癟ekleeceine inanm覺t覺r. u ekilde ak覺l y羹r羹tm羹lerdir: 襤lk dizide 3 erkek ve 3 k覺z vard覺r; bu da, n羹fus genelini ikinci doum s覺ras覺ndaki 1 ‘e 5’1ik orandan daha iyi temsil eden bir orand覺r. llk doum s覺ras覺n覺n daha “geneli temsil eder” nitelikte olduu d羹羹n羹lerek, daha olas覺 olduuna karar verilmitir. “Hayalleri y覺k覺lm覺” kad覺n覺n doktoru i癟in de, art arda yedi k覺z 癟ocuu, k覺z ve erkek 癟ocuklar覺n n羹fustaki 50:50’lik da覺l覺m覺n覺 temsil etmiyordu. Bu nedenle, doktor gelen bebein olan olarak dengeyi d羹zelteceini tahmin etmiti.Kumardan fazlas覺 Temsil edilebilirlik 癟ok zorlay覺c覺 bir y繹ntemdir; sal覺k konusunda panik yaratt覺覺 bile olur.

rnein, zaman zaman, belli iyerleri, okul ya da hastanelerde “normal” say覺n覺n 羹zerinde kanser vakas覺 yaand覺覺 g繹zlenir. Bunlara kanser k羹meleri denir. Bu durumda genel tepki, 癟evresel bir neden aramakt覺r: 繹rnein, y羹ksek gerilim hatlar覺 ya da hava kalitesi ya da baz istasyonlar覺. Kamu bask覺s覺 nedeniyle, sal覺k yetkilileri k覺s覺tl覺 kaynaklar覺n覺 bu nedeni bulmaya adar. Ancak, nadiren bir nedene ula覺rlar, zira 繹ncelikle g繹zlem kusurludur. Kanser vakalar覺n覺n her binada ve her iyerinde n羹fus geneliyle ayn覺 da覺l覺m覺 sergilemesini beklemek, her ailede ayn覺 say覺da erkek ve k覺z 癟ocuk olmas覺n覺 ya da rulette her turda ayn覺 say覺da k覺rm覺z覺 ve siyah gelmesini beklemekle ayn覺 eydir. Rastgele olaylar k羹meler oluturabilir ve oluturur. Bunu anlayamamak, gereksiz panie ve hayali sorunlar yerine ger癟ek sorunlara harcanmas覺 iyi olacak deerli kaynaklar覺n heba edilmesine yol a癟ar.

襤lginizi ekebilir:   Psikolojinin Bozuk Olduunu G繹steren 襤aretler

Riski anlamak

Davran覺sa! ekonomistler, yoksullar覺n istatistiksel yakla覺mla d羹羹nme konusunda nas覺l olduklar覺n覺 g繹stermitir: Genellikle say覺lardan anlamazlar.

u 繹rnee bir bakal覺m: “Fred’i tan覺yanlar, onun sakin, i癟e d繹n羹k, 癟al覺kan biri olduunu s繹ylerler. Ayr覺nt覺lara 繹nem veren, ne fazla iddial覺 ne de giriken biri.” Sizce, ondan bir k羹t羹phaneci mi, yoksa sat覺c覺 m覺 olur? Yan覺t覺n覺z i癟in nesine iddiaya girersiniz? Demek, “fazla zeka gerektirmeyen bir i”, yani eittir tam bir k羹t羹phane memuru. Ama durun bir dakika: Bu 羹lkede ka癟 k羹t羹phaneci, ka癟 sat覺c覺 var? K羹t羹phanecilerden en az 100 kat fazla, sat覺 iinde 癟al覺an insan olmal覺. stelik ne satt覺klar覺na g繹re de aralar覺nda b羹y羹k farkl覺l覺klar vard覺r. Fred de, pekala, arat覺rma yapan bilim insanlar覺na 癟ok 繹zel, teknik ekipmanlar sat覺yor olabilir. Bu duruma, “temel oran覺 g繹z ard覺 etmek”, yani herhangi bir durumdaki t羹m olas覺l覺klar覺 bilmek denir.

Elinizdeki olas覺l覺klar覺 bilmek

Piyangoyu kazanma olas覺l覺覺n覺z nedir? Y覺ld覺r覺m taraf覺ndan 癟arp覺lma, zehirli bir y覺lan taraf覺ndan 覺s覺r覺lma ya da u癟ak kazas覺 ge癟irme olas覺l覺覺n覺zdan daha azd覺r. 襤nsanlar, 30 y覺l 繹nce 癟ekilmi Jaws filmi y羹z羹nden, asla k繹pekbal覺覺 g繹r羹lmeyen sularda halen k繹pekbal覺覺ndan korkarlar. Sigorta yapt覺rmak konusunda da ayn覺s覺 s繹ylenebilir. Kendinizi u癟ak kazas覺na m覺, yoksa h覺rs覺zl覺a kar覺 m覺 sigortalat覺rd覺n覺z? Elbette ikincisine, 癟羹nk羹 daha s覺k rastlan覺r. 羹k羹r ki, ilki 癟ok nadir g繹r羹l羹yor.

Bu temel oran konusundan 癟ok farkl覺 olarak, bir de, istatistiksel hatalara yol a癟an u 羹nl羹 “b羹y羹kl羹k yanl覺l覺覺” var. 襤nsanlar k羹癟羹k say覺lara g繹sterdikleri dikkatten fazlas覺n覺 b羹y羹k say覺lara g繹sterirler. Say覺lara kar覺 duyars覺zl覺k en bariz olarak, insanlar覺n kendi paralar覺 hakk覺nda d羹羹nme ve yine kendi paralar覺n覺 kullanma bi癟imlerinde g繹r羹l羹r. Gary Belsky ve Thomas Gilovich -davran覺sal ekonomi 羹zerine 1999 tarihli Why Smart People Make Big Money Mistakes [Ak覺ll覺 襤nsanlar Neden Para Konusunda B羹y羹k Hatalar Yapar?] adl覺 kitab覺n yazarlar覺- k繹t羹 istatistiksel ak覺l y羹r羹tmelerden kurtulmak i癟in baz覺 yararl覺 繹nerilerde bulunmulard覺r:

襤lginizi ekebilir:   Ted Psikoloji Konumalar覺

l. K覺sa d繹nemli baar覺lardan etkilenmeyin: Daima uzun d繹nemli eilimlere bak覺n.

  1. Ortalama d羹zeyde oynay覺n; 癟羹nk羹 ans yat覺r覺mlarda b羹y羹k rol oynar ve k覺sa d繹nemli ans etmenleri taraf覺ndan batan 癟覺kar覺lmak kolayd覺r.
  2. Zaman覺n sizden yana olduu zaman覺 bilin: Erken balay覺n, enflasyonun g羹c羹n羹 hafife almay覺n.
  3. Temel oranlara kar覺 dikkatli olun ve bunlar覺 bilin.
  4. K羹癟羹k puntolu yaz覺lar覺 mutlaka okuyun. 羹nk羹 iri puntolu yaz覺lar覺n verdiini, k羹癟羹k puntolular geri al覺r.

Bir cevap yaz覺n