27 Ocak 2021

Kendini Kedi Sanan K├Âpekler, S─▒raya Girmi┼č ├ľrdekler

S─▒raya Girmi┼č ├ľrdekler

Arada s─▒rada kar┼č─▒m─▒za, kendilerinin ba┼čka bir t├╝r oldu─čunu “d├╝┼č├╝nen” hayvanlar hakk─▒nda haberler ├ž─▒kar. Kendini kedi sanan k├Âpekler; k├Âpek gibi davranan koyunlar ve domuzlar; hatta insanlar─▒n ana babalar─▒ olarak g├Âren ├Ârdekler.

Lorenz Bu olgunun en ├╝nl├╝ ├Ârne─či, Nobel ├Âd├╝ll├╝ bir bilim insan─▒ ve hayvan davran─▒┼č─▒ bilimi olan etolojinin de ├Ânemli adlar─▒ndan olan Konrad Lorenz’in ( 1907-89) ├žal─▒┼čmalar─▒nda g├Âsterilmi┼čtir. Lorenz, kulu├žka makinesinden ├ž─▒kan boz kaz─▒n, ├Âzellikle de ya┼čam─▒n─▒n ilk 36 saati i├žinde, g├Ârd├╝─č├╝ ilk hareket eden ┼čeyi “m├╝h├╝rledi─čini” ke┼čfetmi┼čtir. Bu s├╝rece, ─░ngilizcede m├╝h├╝rlemek (imprinting) anlam─▒na gelen “damgalamak” (stamping in) ad─▒n─▒ vermi┼čtir. Bu ├Âzel s├╝re de kritik d├Ânem olarak kabul edilmi┼čtir. Kaz yavrular─▒ Lorenz’in siyah y├╝r├╝y├╝┼č botlar─▒n─▒ m├╝h├╝rleyip, di─čerleri kendi annelerini izlerken, Lorenz’in pe┼čine d├╝┼čm├╝┼čt├╝r. Lorenz’i, arkas─▒nda yavrularla y├╝r├╝rken, hatta “├žocuklar─▒yla” y├╝zerken g├Âsteren ├žok ho┼č foto─čraflar vard─▒r. Lorenz, onu m├╝h├╝rleyen k├╝├ž├╝k kargalar─▒n kendisine tombul kurtlar sundu─čunu (genellikle de kulak deli─čine) g├Ârm├╝┼čt├╝r. Bereket, k├╝├ž├╝k kargalar cinsel istekleri i├žin, di─čer k├╝├ž├╝k kargalara y├Ânelmi┼člerdir; bu da, m├╝h├╝rlemenin kimi davran─▒┼člar─▒ di─čerlerinden daha fazla etkiledi─čini g├Âstermi┼čtir. ├ľrdek yavrular─▒ ise, k─▒rm─▒z─▒ balon, hatta karton kutu gibi cans─▒z nesneleri m├╝h├╝rleyebilmektedir.

Yenido─čanlar─▒n ebeveynlerini tan─▒maya ba┼člad─▒─č─▒ bu olguya yavru m├╝h├╝rleme (filial imprinting) ad─▒ verilmektedir. Bu s├╝re├ž, yavrunun daha d├╝nyaya gelmeden ebeveynlerinin sesini ay─▒rt etmesiyle ba┼člar. M├╝h├╝rlemenin ├Â─črenilmi┼č de─čil, do─ču┼čtan ve i├žg├╝d├╝sel oldu─ču ├Âne s├╝r├╝lmektedir. Bu, ya┼čam ve sa─čkal─▒m i├žin temel ├Ânemdedir. Ancak, do─ču┼čtan davran─▒┼člar bile ├Â─črenmeyle de─či┼čikli─če u─črar. Yani, kediler fare tutmaya “fiziksel olarak ba─čl─▒” dahi olsalar,annelerinden fare yakalama sanat─▒n─▒ ├Â─črenmek zorundad─▒r. Ayn─▒ ┼čekilde, ├Ât├╝c├╝ ku┼člar ├Âtebilir; ancak etraf─▒ndakilerden “ezgileri ├Â─črenir”.

Modem g├Âr├╝┼č, m├╝h├╝rlemeye ilk d├╝┼č├╝n├╝ld├╝─č├╝nden ├žok daha “esnek” ve “ho┼čg├Âr├╝l├╝” bir s├╝re├ž olarak bakma e─čilimindedir. Uygun bir hedef (yani, sosyal ba─članma i├žin bir “anne”) olabilmek i├žin, herhangi bir hayvan─▒n ya da cans─▒z nesnenin rahatlat─▒c─▒ olmas─▒ gerekir.

─░lginizi ├çekebilir:   Psikolojide Etik ─░lkelerin Temel Noktalar─▒

Deneysel m├╝h├╝rleme

M├╝h├╝rleme g├Ârme, i┼čitme ve koklama duyular─▒n─▒ kapsayabilir. Esas olarak, m├╝h├╝rleme bir hayvan bireyin t├╝r tercihini belirler. Dahas─▒, hayvan stres alt─▒ndayken m├╝h├╝rleme daha g├╝├žl├╝d├╝r. Bu kavram, anne babalar─▒ndan ├Â─črenme ┼čans─▒n─▒ kaybetmi┼č ├Âks├╝z ku┼člar─▒n (akbabalar, kartallar, kazlar) e─čitiminde yard─▒mc─▒ olarak kullan─▒l─▒r.

Bu ┼čekilde, minik ─▒┼č─▒kl─▒ bir u├žak ku┼člara anne ya da baba kabul ettirilip, gerekti─činde geleneksel g├Â├ž yollar─▒ i├žin bunun takip edilmesi ├Â─čretilebilir. M├╝h├╝rlemenin i┼člevi akrabalar─▒n tan─▒nmas─▒n─▒ sa─člamak ve sosyal ba─članmaya ve e┼č se├žimine yard─▒mc─▒ olmakt─▒r. Hayvanlar kendilerini koruyup besleyecek olan anne babalar─▒n─▒ hemen tan─▒mal─▒d─▒r. Bu, yavru ile anne baba aras─▒nda g├╝├žl├╝ sosyal ba─člar kurulmas─▒n─▒ garantileyen bir mekanizmad─▒r.

Cinsel m├╝h├╝rleme

Buradaki fikre g├Âre, bir hayvan, e─čer kendi t├╝r├╝nden farkl─▒ysa, m├╝h├╝rledi─či t├╝r temelinde cinsel tercih geli┼čtirmeye ba┼člar, yani e┼č se├žer. Kimi g├Âzlemciler, bunun k─▒smen, insanlar─▒n kau├žuk ya da k├╝rk gibi malzemelere, hatta ayakkab─▒ gibi nesnelere kar┼č─▒ duyduklar─▒ ├žok ├že┼čitli ve genellikle de tuhaf cinsel feti┼č ilgilerini a├ž─▒klayabilece─čini ├Âne s├╝rm├╝┼čt├╝r. Felaketle sonu├žlanabilecek bir d├Âl almay─▒ bast─▒rmak i├žin geli┼čtirilmi┼č ters bir cinsel m├╝h├╝rleme kal─▒b─▒ da a├ž─▒k├ža g├Âzlenmi┼čtir. Bu etki, ya┼čamlar─▒n─▒n ilk birka├ž y─▒l─▒nda (yakla┼č─▒k 5-6 ya┼č─▒na kadar) ayn─▒ ev i├žinde birlikte b├╝y├╝m├╝┼č insanlar─▒n, daha sonra birbirlerini cinsel bak─▒mdan ├žekici bulmamalar─▒ ┼čeklinde kendini g├Âsterir. ├ľte yandan, do─čumda birbirlerinden ayr─▒lm─▒┼č kar┼č─▒ cinsten karde┼čler daha sonra bir araya gelirlerse, cinsel bak─▒mdan birbirlerini ├žekici bulabilmektedir.

─░nsanlarda m├╝h├╝rleme

Ku┼člardaki m├╝h├╝rleme iyi anla┼č─▒lm─▒┼č bir olgudur. Ancak, memelilerde daha nadir g├Âzlenir. Primatlar pek de olgunla┼čmam─▒┼č bir beyinle, ├žok daha muhta├ž ve “eksik” do─čar. Anne her bak─▒mdan en ├Ânemli tedarik├ži ve koruyucu, bak─▒c─▒ ve yolda┼čt─▒r. Ba─članma ve b├╝y├╝me ├žok daha uzun s├╝relere yay─▒l─▒r.

─░lginizi ├çekebilir:   ├çocuk ve ┼×izofreni

─░nsan partnerlerde m├╝h├╝rleme

─░nsanlar genellikle arkada┼člar─▒n─▒n benzer “tiplerden” ho┼čland─▒klar─▒na dikkat eder. Bir erkek arkada┼č─▒n─▒z─▒n daima k─▒sa boylu, siyah sa├žl─▒ k─▒z arkada┼člar─▒ varken; kad─▒n arkada┼č─▒n─▒z da her daim uzun boylu, ├žilli adamlar─▒n pe┼činden ko┼čuyor olabilir. Freud’un ge├ž d├Ânem ├žal─▒┼čmalar─▒nda ileri s├╝rd├╝─č├╝ gibi, belki de bizler kendimize ├Âzellikle anne babalar─▒m─▒z─▒ hat─▒rlatan ki┼čilere do─čru ├žekiliriz (hatta onlar taraf─▒ndan reddediliriz). Buradaki fikir de bir m├╝h├╝rleme kavram─▒d─▒r: Belli ebeveyn ├Âzellikleriyle k├╝├ž├╝k ya┼čta kar┼č─▒la┼čmak, daha sonra eri┼čkinlikteki e┼č tercihlerimizi etkiler.

Ya┼čl─▒ babalar─▒n k─▒zlar─▒ ya┼čl─▒ partnerler se├žer, farkl─▒ ─▒rk evliliklerinin ├žocuklar─▒ genellikle ─▒rk─▒na ├žekmedi─či ebeveyninin ─▒rk─▒ndan partner se├žerler.

K─▒z evlatlar babalar─▒na, erkek evlatlar ise annelerine benzeyen partnerler se├žerler. Ayn─▒ ┼čekilde, insanlar benzer g├Âz ve sa├ž renginde insanlar─▒ se├žerler.

─░nsanlardaki m├╝h├╝rleme etkisi bir t├╝r sosyal ├Â─črenme bi├žimidir. Bunun belli bir evre ya da ya┼čta m─▒ ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ yoksa herkes i├žin mi ge├žerli oldu─ču kesin olarak bilinmemektedir. Mutlaka bebeklikte ortaya ├ž─▒kmas─▒ gerekmez.

“Ya┼čl─▒ evli ├žiftlerde, genellikle kar─▒ kocay─▒ iki karde┼če benzetmemize neden olan ├Âzellikler buluruz; ayn─▒ ┼čekilde, uzun zamand─▒r bir arada ya┼čam─▒┼č olan k├Âpek ile sahibi aras─▒nda da hem komik hem de dokunakl─▒ bir benzerlik oldu─ču dikkatimizi ├žekebilir.”

Konrad Lorenz, 1954

Bir cevap yaz─▒n