27 Ocak 2021

Kendini Kedi Sanan Köpekler, Sıraya Girmiş Ördekler

Sıraya Girmiş Ördekler

Arada sırada karşımıza, kendilerinin başka bir tür olduğunu “düşünen” hayvanlar hakkında haberler çıkar. Kendini kedi sanan köpekler; köpek gibi davranan koyunlar ve domuzlar; hatta insanların ana babaları olarak gören ördekler.

Lorenz Bu olgunun en ünlü örneği, Nobel ödüllü bir bilim insanı ve hayvan davranışı bilimi olan etolojinin de önemli adlarından olan Konrad Lorenz’in ( 1907-89) çalışmalarında gösterilmiştir. Lorenz, kuluçka makinesinden çıkan boz kazın, özellikle de yaşamının ilk 36 saati içinde, gördüğü ilk hareket eden şeyi “mühürlediğini” keşfetmiştir. Bu sürece, İngilizcede mühürlemek (imprinting) anlamına gelen “damgalamak” (stamping in) adını vermiştir. Bu özel süre de kritik dönem olarak kabul edilmiştir. Kaz yavruları Lorenz’in siyah yürüyüş botlarını mühürleyip, diğerleri kendi annelerini izlerken, Lorenz’in peşine düşmüştür. Lorenz’i, arkasında yavrularla yürürken, hatta “çocuklarıyla” yüzerken gösteren çok hoş fotoğraflar vardır. Lorenz, onu mühürleyen küçük kargaların kendisine tombul kurtlar sunduğunu (genellikle de kulak deliğine) görmüştür. Bereket, küçük kargalar cinsel istekleri için, diğer küçük kargalara yönelmişlerdir; bu da, mühürlemenin kimi davranışları diğerlerinden daha fazla etkilediğini göstermiştir. Ördek yavruları ise, kırmızı balon, hatta karton kutu gibi cansız nesneleri mühürleyebilmektedir.

Yenidoğanların ebeveynlerini tanımaya başladığı bu olguya yavru mühürleme (filial imprinting) adı verilmektedir. Bu süreç, yavrunun daha dünyaya gelmeden ebeveynlerinin sesini ayırt etmesiyle başlar. Mühürlemenin öğrenilmiş değil, doğuştan ve içgüdüsel olduğu öne sürülmektedir. Bu, yaşam ve sağkalım için temel önemdedir. Ancak, doğuştan davranışlar bile öğrenmeyle değişikliğe uğrar. Yani, kediler fare tutmaya “fiziksel olarak bağlı” dahi olsalar,annelerinden fare yakalama sanatını öğrenmek zorundadır. Aynı şekilde, ötücü kuşlar ötebilir; ancak etrafındakilerden “ezgileri öğrenir”.

Modem görüş, mühürlemeye ilk düşünüldüğünden çok daha “esnek” ve “hoşgörülü” bir süreç olarak bakma eğilimindedir. Uygun bir hedef (yani, sosyal bağlanma için bir “anne”) olabilmek için, herhangi bir hayvanın ya da cansız nesnenin rahatlatıcı olması gerekir.

İlginizi Çekebilir:   Sosyal Fobi Terapisi (Örnekleri Vakalar)

Deneysel mühürleme

Mühürleme görme, işitme ve koklama duyularını kapsayabilir. Esas olarak, mühürleme bir hayvan bireyin tür tercihini belirler. Dahası, hayvan stres altındayken mühürleme daha güçlüdür. Bu kavram, anne babalarından öğrenme şansını kaybetmiş öksüz kuşların (akbabalar, kartallar, kazlar) eğitiminde yardımcı olarak kullanılır.

Bu şekilde, minik ışıklı bir uçak kuşlara anne ya da baba kabul ettirilip, gerektiğinde geleneksel göç yolları için bunun takip edilmesi öğretilebilir. Mühürlemenin işlevi akrabaların tanınmasını sağlamak ve sosyal bağlanmaya ve eş seçimine yardımcı olmaktır. Hayvanlar kendilerini koruyup besleyecek olan anne babalarını hemen tanımalıdır. Bu, yavru ile anne baba arasında güçlü sosyal bağlar kurulmasını garantileyen bir mekanizmadır.

Cinsel mühürleme

Buradaki fikre göre, bir hayvan, eğer kendi türünden farklıysa, mühürlediği tür temelinde cinsel tercih geliştirmeye başlar, yani eş seçer. Kimi gözlemciler, bunun kısmen, insanların kauçuk ya da kürk gibi malzemelere, hatta ayakkabı gibi nesnelere karşı duydukları çok çeşitli ve genellikle de tuhaf cinsel fetiş ilgilerini açıklayabileceğini öne sürmüştür. Felaketle sonuçlanabilecek bir döl almayı bastırmak için geliştirilmiş ters bir cinsel mühürleme kalıbı da açıkça gözlenmiştir. Bu etki, yaşamlarının ilk birkaç yılında (yaklaşık 5-6 yaşına kadar) aynı ev içinde birlikte büyümüş insanların, daha sonra birbirlerini cinsel bakımdan çekici bulmamaları şeklinde kendini gösterir. Öte yandan, doğumda birbirlerinden ayrılmış karşı cinsten kardeşler daha sonra bir araya gelirlerse, cinsel bakımdan birbirlerini çekici bulabilmektedir.

İnsanlarda mühürleme

Kuşlardaki mühürleme iyi anlaşılmış bir olgudur. Ancak, memelilerde daha nadir gözlenir. Primatlar pek de olgunlaşmamış bir beyinle, çok daha muhtaç ve “eksik” doğar. Anne her bakımdan en önemli tedarikçi ve koruyucu, bakıcı ve yoldaştır. Bağlanma ve büyüme çok daha uzun sürelere yayılır.

İlginizi Çekebilir:   Zayıf Ruh Halinden Nasıl Kurtulunur

İnsan partnerlerde mühürleme

İnsanlar genellikle arkadaşlarının benzer “tiplerden” hoşlandıklarına dikkat eder. Bir erkek arkadaşınızın daima kısa boylu, siyah saçlı kız arkadaşları varken; kadın arkadaşınız da her daim uzun boylu, çilli adamların peşinden koşuyor olabilir. Freud’un geç dönem çalışmalarında ileri sürdüğü gibi, belki de bizler kendimize özellikle anne babalarımızı hatırlatan kişilere doğru çekiliriz (hatta onlar tarafından reddediliriz). Buradaki fikir de bir mühürleme kavramıdır: Belli ebeveyn özellikleriyle küçük yaşta karşılaşmak, daha sonra erişkinlikteki eş tercihlerimizi etkiler.

Yaşlı babaların kızları yaşlı partnerler seçer, farklı ırk evliliklerinin çocukları genellikle ırkına çekmediği ebeveyninin ırkından partner seçerler.

Kız evlatlar babalarına, erkek evlatlar ise annelerine benzeyen partnerler seçerler. Aynı şekilde, insanlar benzer göz ve saç renginde insanları seçerler.

İnsanlardaki mühürleme etkisi bir tür sosyal öğrenme biçimidir. Bunun belli bir evre ya da yaşta mı ortaya çıktığı yoksa herkes için mi geçerli olduğu kesin olarak bilinmemektedir. Mutlaka bebeklikte ortaya çıkması gerekmez.

“Yaşlı evli çiftlerde, genellikle karı kocayı iki kardeşe benzetmemize neden olan özellikler buluruz; aynı şekilde, uzun zamandır bir arada yaşamış olan köpek ile sahibi arasında da hem komik hem de dokunaklı bir benzerlik olduğu dikkatimizi çekebilir.”

Konrad Lorenz, 1954

Bir cevap yazın

Psk. Sevgi Keske

Psikolog Sevgi Keske Bilgiler: Psikolog Sevgi Keske Sevgiyle Psikoterapi ve Psikodrama Merkezinde; Bireysel Terapi, Anksiyete - Kaygı Bozuklukları, Depresyon, Evlilik...

Kapat