28 ┼×ubat 2021

Flynn Etkisi; ├ľ─črenciler art─▒k daha m─▒ zeki?

Flynn Etkisi; ├ľ─črenciler art─▒k daha m─▒ zeki? G├Âr├╝nen o ki, bir├žok ├╝lkede okul ve ├╝niversite hedefleri s├╝rekli y├╝kseli┼čte. Her ge├žen y─▒l h├╝k├╝metler, okullarda daha iyi e─čitim verilmesi ve tesislere daha ├žok yat─▒r─▒m yap─▒lmas─▒ gibi etmenlere ba─čl─▒ oldu─čunu ima ederek bu sonu├žlan ┼či┼čirip duruyorlar. Kimileri, durumun s─▒navlar─▒n kolayla┼čmas─▒ndan ibaret oldu─čundan dem vuruyor. Tabii, y├╝ksek sonu├žlar ├Â─črencilerin daha s─▒k─▒ ├žal─▒┼čmas─▒na ve daha fazla g├Ârev bilinciyle hareket etmesine de ba─čl─▒ olabilir. Yoksa ger├žekten de daha m─▒ zeki bu ├žocuklar?

Akrabalann─▒z ne kadar zeki?

Ger├žekten iyi, hassas ve adil bir zekft testi var oldu─čunu hayal edelim. Bu test sizin toplam entelekt├╝el yetenekleriniz ve kapasitesiniz hakk─▒nda net ve ├Âzg├╝l bir saptama yapmay─▒ da garantilesin. T├╝m zeka testleri gibi, bu test de sizi lOO’├╝n ortalama puan oldu─ču bir ├žan e─črisi ├╝zerinden puanlayacakt─▒r . ┼×imdi, insanlar─▒n y├╝zde 66’s─▒n─▒n puan─▒n─▒n 85 ile 1 15, y├╝zde 97’sininkinin 70 ile 130 aras─▒nda oldu─čunu biliyoruz. Puan─▒n─▒z 135 ise, bu, n├╝fusun ├╝st y├╝zde l’i i├žinde yer ald─▒─č─▒n─▒z ve baya─č─▒ zeki oldu─čunuz anlam─▒na gelecek.

IQ puan─▒n─▒z─▒ hat─▒rl─▒yor musunuz? Ama d├╝r├╝st olun, b├Âb├╝rlenmeye ya da sahte tevazuya gerek yok! Peki, ya ebeveynlerinizin ki? Baban─▒z─▒n ki, annenizin ki ka├ž? Ya dedelerinizin, b├╝y├╝k annelerinizin ki? Peki, ├žocuklar─▒n─▒z─▒n puan─▒n─▒ tahmin edebilir misiniz? Ku┼čaktan ku┼ča─ča puanlarda bir de─či┼čiklik var m─▒?

Bu alanda yap─▒lan ara┼čt─▒rmalar, insanlar─▒n her yeni ku┼čakta yakla┼č─▒k 4-6 puan ilerleme oldu─čuna inand─▒─č─▒n─▒ g├Âstermektedir. Dolay─▒s─▒yla, anne baban─▒z, kendi anne babalar─▒ndan daha parlakt─▒, ├žocuklar─▒n─▒z da sizden daha parlak olacaklar. Her 10 ya da 15 y─▒lda bir, ulusal IQ d├╝zeyinde de bir s─▒├žrama g├Âr├╝yoruz.

Ke┼čif Peki insanlar b├Âyle d├╝┼č├╝n├╝yor olabilir de, bu inanc─▒n asl─▒ var m─▒? Bu “etki”ye ad─▒n─▒ veren ki┼či, Yeni Zelanda’da ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ s├╝rd├╝ren Amerikal─▒ siyaset bilimci James Flynn’dir. Flynn, ├╝nl├╝ ve sayg─▒n IQ test kitap├ž─▒klar─▒n─▒ inceledi─činde iki ┼čey dikkatini ├žekmi┼čti. Birincisi, farkl─▒ ya┼č, cinsiyet ve ─▒rk gruplar─▒ i├žin tipik puanlar─▒ tan─▒mlayan normlar─▒n ├žok s─▒k de─či┼čtirilmek zorunda kalmas─▒yd─▒. ─░kincisi de, birka├ž y─▒lda bir, ayn─▒ ya┼č grubundaki puanlar─▒n art─▒┼č─▒yd─▒. K─▒sacas─▒, insanlar zamanla daha iyi puanlar al─▒yordu. Ya testler kolayla┼č─▒yor ya da t├╝r olarak bizler daha zekile┼čiyor olmal─▒yd─▒k, ya da bunlar─▒n ikisi de do─čruydu. Yani, 1990’da al─▒nan iyi bir puan 1970’in parlak puan─▒yken, 2005’te orta halli bir puan say─▒lmaktayd─▒.

─░lginizi ├çekebilir:   Ka├ž─▒nma Terapisinin Ceza veya ─░┼čkenceden Ay─▒rt Edilmesi Zordur.

Kontrol edilmesi gereken ilk ┼čey, bu etkinin bir├žok ├╝lke ve bir├žok test i├žin ge├žerli olup olmad─▒─č─▒yd─▒. Bu ama├žla Amerika, Avustralya’dan Bel├žika, Brezilya ve ─░ngiltere’ye kadar 20’den ├žok ├╝lkenir─▒ verileri incelendi. ├ťstelik, bu etki ak─▒┼čkan zekaya ya da problem ├ž├Âzme zekas─▒na ili┼čkin testler i├žin oldu─ču kadar, bilgi temelli s├Âz haznesi testleri ya da kristalize zeka testleri gibi farkl─▒ test t├╝rleri i├žin de do─čruydu. ├çok zengin bir veri kayna─č─▒ da, askere al─▒m s─▒ras─▒nda, ki┼činin sava┼č pilotu mu, denizalt─▒ subay─▒ m─▒, a┼č├ž─▒ m─▒, yoksa askeri polis mi olaca─č─▒n─▒ anlamak i├žin ordu taraf─▒ndan ├Âl├ž├╝len IQ’lar─▒n kay─▒tlar─▒yd─▒. Verilere g├Âre, ayn─▒ ├╝lkedeki binlerce gen├ž erke─čin ortalama IQ’lar─▒n─▒n grafi─či s├╝rekli ┼čekilde ve ac─▒mas─▒zca y├╝kseliyor g├Âr├╝nmektedir.

Flynn’in iddia etti─či “kitlesel IQ art─▒┼člar─▒” etkileyici ┼čekilde kan─▒tlanm─▒┼č g├Âr├╝n├╝yor. Ancak buradaki temel soru bunun neden b├Âyle oldu─čudur. Ger├žekten daha m─▒ zekile┼čiyoruz? Tabii, bu da bizleri daha temeldeki bir ba┼čka soruya, testlerin ger├žekten de zekay─▒ m─▒, yoksa zekayla ilgili ba┼čka bir ┼čeyi mi ├Âl├žt├╝─č├╝ sorusuna getiriyor. Flynn IQ testlerinin e─čitimde ya da i┼čte kullan─▒mlar─▒nda g├╝venilirlik, ge├žerlilik ve yararlar─▒n─▒ asla sorgulamam─▒┼čt─▒r.

Baz─▒lar─▒ da Flynn etkisinin ger├žek oldu─čunu savunmaktad─▒r. Bunu desteklemek i├žin de, boy uzunlu─čunun ku┼čaktan ku┼ča─ča artmas─▒n─▒ ├Ârnek g├Âstermektedirler. Madem boyumuz uzuyor, neden zek─▒im─▒z da art─▒yor olmas─▒n? Ancak, okullarda ya da ├╝niversitelerde, patent b├╝rolar─▒ ya da Nobel ├ľd├╝l├╝ kurullar─▒nda, bu (g├Ârece k─▒sa) zaman dilimi i├žinde IQ art─▒┼č─▒na dair kay─▒tl─▒ ger├žek bir kan─▒t yoktur.

Flynn etkisi a├ž─▒klama bekleyen bir olgudur. Bu ara┼čt─▒rman─▒n kesinlikle g├Âsterdi─či bir ┼čey varsa, o da testlerin d├╝zenli ve rutin olarak tekrar tekrar standardize edilmesi gerekti─čidir. Bu bir├žok yanl─▒┼č anla┼č─▒lmay─▒ ortadan kald─▒racakt─▒r. Bu y├╝zden insanlar hatal─▒ ┼čekilde s─▒n─▒fland─▒r─▒lmaktad─▒r. ├ľrne─čin, insanlar─▒n ya┼čland─▒k├ža problem ├ž├Âzme becerisinin azald─▒─č─▒ farz edilir. Oysa bunun nedeni, kar┼č─▒la┼čt─▒rman─▒n g├╝n├╝m├╝z gen├žlerine g├Âre yap─▒lmas─▒d─▒r. Elli y─▒l ├Ânceki kendi ara┼čt─▒rma gruplar─▒n─▒n puanlar─▒yla kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒lsa, bu de─či┼čikliklerin minimum d├╝zeyde oldu─ču g├Âr├╝lecektir. Flynn etkisi, zekadaki de─či┼čimlerin genetikten ziyade ├ževresel nedenlere ba─čl─▒ oldu─čunu d├╝┼č├╝nd├╝rmektedir. Zeki insanlar─▒n kendileri ve ├žocuklar─▒ i├žin, IQ art─▒r─▒c─▒ daha uyar─▒c─▒ ├ževrelerde ya┼čamay─▒ tercih ettiklerini ├Âne s├╝rmek pekala. ikna edici bir g├Âr├╝┼č olabilir; ancak, bu ayn─▒ zamanda do─ča ve ├ževreyle ilgili eski tart─▒┼čmay─▒ alevlendirecektir.

─░lginizi ├çekebilir:   Deney Arac─▒ BOBO Bebe─či (Hac─▒ Yatmaz)

Bu nedenle, Flynn etkisinin i┼člemesi i├žin, ├ževre etkilerinin de her iki y├Ânde i┼čleyebilmesi gerekir. Dolay─▒s─▒yla, zengir─▒ bir ├ževre ve s├╝rekli ├žaba, IQ’nun y├╝kselmesine neden olabilir. Ayn─▒ ┼čekilde, k├Ât├╝, kirli bir ├ževre ve ki┼čisel geli┼čimle hi├ž ilgisi olmayan insanlar s├Âz konusu oldu─čunda, tam tersi bir etki ortaya ├ž─▒kar.

Y├╝kseli┼čin sonu mu?

Flynn etkisir─▒in azal─▒p azalmad─▒─č─▒ da sorulmaya ba┼članm─▒┼čt─▒r: G├Âr├╝len y├╝kseli┼č art─▒k ini┼če mi ge├žmi┼čtir? Bu, gelecek ku┼ča─č─▒n bu ku┼ča─č─▒n puanlar─▒n─▒n ├╝zerine ├ž─▒kamayaca─č─▒ anlam─▒na gelir. Ger├žekte, baz─▒ ├╝lkelerden, IQ puanlar─▒n─▒n d├╝┼č├╝┼če ge├žti─čine ya da ├Â─čretmenlerden ├žocuklar─▒n s─▒nav notlar─▒n─▒n artarken zekalar─▒n─▒n da keskinle┼čti─čine dair bir kan─▒t g├Âremediklerine ili┼čkin bildirimler geldik├že, bu konuya ku┼čkuyla yakla┼č─▒l─▒r olmu┼čtur. Kan─▒tlara g├Âre, Flynn etkisi bir ara ger├žekten do─čru olsa bile, art─▒k bu y├╝kseli┼č yaln─▒zca durmakla kalmay─▒p geriye d├Ânm├╝┼č g├Âr├╝nmektedir. Kimileri, n├╝fusun zekas─▒nda bir y├╝kseli┼č de─čil, genel bir d├╝┼č├╝┼č oldu─čuna inanmak i├žin yeterli gerek├že bulundu─čunu savunmaktad─▒r.

Flynn etkisi ya da bunun tam tersi olan Lynn etkisi (Richard Lynn’den) hakk─▒ndaki tart─▒┼čmalar, zekan─▒n, ├Âzellikle e─čitim ve ayn─▒ zamanda da i┼č ortam─▒ a├ž─▒s─▒ndan tan─▒m─▒ ve ├Âl├ž├╝lmesiyle ilgili hem akademik hem de pop├╝ler tart─▒┼čmalar─▒ tetiklemi┼čtir. H├╝k├╝metler, ebeveynler ve ├Â─čretmenler de ├žocuklar─▒n zekas─▒n─▒ “art─▒racak” ve b├Âylece hayatla daha iyi ba┼č etmelerini sa─člayacak tekniklere ilgi duymu┼člard─▒r. Bu durum, t├╝m yetenek testlerir─▒i yay─▒nlayanlar─▒ da etkileyip, normlar─▒na daha dikkatli yakla┼čmalar─▒n─▒ ve pahal─▒, ancak ├žok temel nitelikteki testleri d├╝zenli olarak “tekrar normlara uygun hale getirme” i┼čir─▒e giri┼čmelerini sa─člam─▒┼čt─▒r.

Bir cevap yaz─▒n