11 ┼×ubat 2021

Din psikolojisi literat├╝r├╝nde inanc─▒n ki┼či ├╝zerindeki etkisi

D─░N PS─░KOLOJ─░S─░

Bug├╝n ├╝lkemizde ├╝niversitelerin psikoloji b├Âl├╝mleri ne yaz─▒k ki dini, ara┼čt─▒rmaya de─čer bir alan olarak g├Ârm├╝yorlar. Buna kar┼č─▒n ilahiyat fak├╝ltelerindeki din psikologlar─▒ ├Ânemli ├žal─▒┼čmalar yap─▒yorlar. Marmara ├ťniversitesi ─░lahiyat Fak├╝ltesi Din Psikolojisi Anabilim Dal─▒ ├Â─čretim ├╝yelerinden Prof. Dr. Ali K├Âse de bu alanda ara┼čt─▒rmalar yapan de─čerli bilim adamlar─▒m─▒zdan biri. K├Âse ile din psikolojisinin do─ču┼čunu, T├╝rkiyeÔÇÖde ve d├╝nyadaki alg─▒lan─▒┼č─▒n─▒, dinin psikolojimiz ├╝zerinde ne gibi etkileri oldu─čunu, bize nas─▒l bir g├╝├ž kazand─▒rd─▒─č─▒n─▒ konu┼čtuk.

Din psikolojisi uzman─▒s─▒n─▒z. ├ľncelikle din psikolojisi kavram─▒n─▒ biraz a├žar m─▒s─▒n─▒z?

Din psikolojisi; insano─člunun din ile ili┼čkisini psikolojik a├ž─▒dan anlamaya ve yorumlamaya ├žal─▒┼čan bir disiplindir. Din├« duygu, d├╝┼č├╝nce ve tutumlar─▒m─▒z─▒ inceler. ─░nan├žlar, rit├╝eller vb. hakk─▒nda yarg─▒larda bulunmaz. Dini sadece bir olgu olarak anlamaya ├žal─▒┼č─▒r. Yakla┼č─▒k y├╝z y─▒ll─▒k tarihi olan bir disiplindir. Kurucusu olarak kabul edilen Amerikal─▒ William James Din├« Tecr├╝benin ├çe┼čitlili─či adl─▒ kitab─▒n─▒ 1902 y─▒l─▒nda yazm─▒┼čt─▒r. Bug├╝n ├Âzellikle ABDÔÇÖde yayg─▒n bir disiplin olan din psikolojisi alan─▒ndaki yay─▒nlar─▒n, ara┼čt─▒rmalar─▒n y├╝zde 90ÔÇÖ─▒ ABDÔÇÖde yay─▒nlanmaktad─▒r.

─░nanc─▒n ki┼či ├╝zerinde nas─▒l bir etkisi vard─▒r?

Din psikolojisi literat├╝r├╝nde inanc─▒n ki┼či ├╝zerindeki etkisi genelde olumlu ba─člamda g├Âr├╝l├╝r. ├ç├╝nk├╝ inan├ž, insano─člunun hayat─▒ anlamland─▒rmas─▒n─▒ sa─člayan bir ara├žt─▒r. Din psikolojisinin kurucusu oldu─čunu s├Âyledi─čimiz James, dini i┼člevsel a├ž─▒dan de─čerlendiren, felsefe alan─▒nda da pragmatizmin temsilcisi olan bir isimdi. Ona g├Âre, ÔÇťdin├« inan├žlar do─čru olduklar─▒ i├žin i┼če yaramazlar, i┼če yarad─▒klar─▒ i├žin do─črudurlar.ÔÇŁ Yani ÔÇťbir inan├ž e─čer m├╝ÔÇÖmin ki┼činin i┼čine yar─▒yor ise, o kimse i├žin g├Ârece olarak do─črudur.ÔÇŁ

├ľrneklendirebilir misiniz?

Tabii. Mesela ahiret inanc─▒ ki┼činin i┼čine yarar; ├ž├╝nk├╝ ├Âl├╝m korkusunu yenmesini sa─člar veya onu iyi i┼čler yapmaya sevk eder. ─░nan├žlar ve ibadetler de bir de─čer ta┼č─▒rlar; ├ž├╝nk├╝ insan hayat─▒ i├žin pratik de─čeri olan i┼člevsel ├Âzellikleri vard─▒r. James bu konuda ┼č├Âyle bir ├Ârnek verir: Kapl─▒caya giden ve kapl─▒can─▒n romatizmas─▒na iyi geldi─čini d├╝┼č├╝nen bir ki┼či i├žin kapl─▒can─▒n romatizmaya iyi gelmesi g├Âreceli bir ger├žekliktir. Doktorlar kapl─▒can─▒n romatizmaya iyi gelmedi─čini s├Âyleseler bile, o ki┼či i├žin bu ger├žeklik de─či┼čmez. Bu a├ž─▒dan bak─▒ld─▒─č─▒nda da inan├žlar veya ibadetler, hari├žten bakanlar i├žin belki anlams─▒z ┼čeyler olarak g├Âr├╝lebilir, ancak onlara inanan m├╝ÔÇÖminler i├žin ger├žekliktir.

─░lginizi ├çekebilir:   Depresyonla M├╝cadelede Amac─▒n─▒z─▒ Bulmak Neden ├ľnemli?

Din psikolojisi tam olarak bu alanla m─▒ ilgileniyor?

EvetÔÇŽ Din psikolojisi i┼čte bu g├Ârece ger├žekli─čin ki┼činin duygu, d├╝┼č├╝nce ve tutumlar─▒na etkisini inceler ve bu etkinin genelde olumlu oldu─ču sonucuna var─▒r.

Bu etki ki┼čilere g├Âre farkl─▒l─▒k g├Âsterir mi? Olumlu ve olumsuz etki ┼čeklinde bir s─▒n─▒fland─▒rma yapmak m├╝mk├╝n m├╝?

Elbette, ki┼čilere g├Âre farkl─▒l─▒k g├Âsterir. ─░nan├ž olumlu ┼čekilde y├Ânlendirilmedi─či takdirde olumsuz sonu├žlara bile yol a├žabilir. Mesela herhangi bir g├╝nah i┼čledi─činde cehenneme gidece─či saplant─▒s─▒ndan kurtulamayan ve t├Âvbelerinin kabul edilmedi─čini d├╝┼č├╝nen bir ki┼či i├žin inan├ž ruhsal rahats─▒zl─▒klara kaynakl─▒k edebilir.

Daha iyi anla┼č─▒labilmesi a├ž─▒s─▒ndan konuyu somutla┼čt─▒rabilir misiniz?

├ľrne─čin birka├ž y─▒l ├Ânce fak├╝ltedeki odamda otururken bir telefon geldi. Santral g├Ârevlisi telefonda benimle konu┼čmak isteyen bir ki┼či oldu─čunu s├Âyledi. Ba─člad─▒, telefondaki han─▒mefendiyle konu┼čmaya ba┼člad─▒k. Han─▒mefendi ├žocu─čuna AllahÔÇÖtan bahsederken ÔÇťAllah BabaÔÇŁ ifadesini kullanm─▒┼č. Daha sonra, AllahÔÇÖa ÔÇťbabaÔÇŁ demenin din literat├╝r├╝nde ┼čirk, yani ortak ko┼čmak oldu─čunu duymu┼č. Kad─▒n ┼čirke girdi─čini, art─▒k cehennemlik oldu─čunu d├╝┼č├╝n├╝yordu. A┼č─▒r─▒ ┼čekilde g├╝nahk├órl─▒k saplant─▒s─▒ i├žindeydi. Kendisiyle uzun s├╝re konu┼čtum. Onu bilin├žli bir g├╝nah i┼člemedi─čine ikna etmek i├žin her t├╝rl├╝ yolu denedim. Sonunda, g├╝nahk├ór olmad─▒─č─▒na zar zor ikna olmu┼č g├Âr├╝nd├╝ ve g├Âr├╝┼čmemiz sona erdi. Az sonra telefonum tekrar ├žald─▒. Bu kez telefondaki santral g├Ârevlisiydi. ÔÇťHocam, g├Âr├╝┼čme nas─▒l ge├žti, kad─▒n─▒ ikna edebildiniz mi?ÔÇŁ diye sordu. Me─čer daha ├Ânce de birka├ž kez aram─▒┼č ve ba┼čka ├Â─čretim ├╝yeleriyle de g├Âr├╝┼čm├╝┼č, bu arada derdini santral g├Ârevlisine de anlatm─▒┼č.

─░NAN├ç RUHSAL TATM─░N SA─×LAR

─░nan├ž ve din prati─či uygulamas─▒n─▒n ki┼či ├╝zerinde ne gibi psikolojik etkileri olur?

─░nan├ž ve ibadetlerin gereklerini yerine getiren ve b├Âylelikle kutsalla ili┼čki kurdu─čuna inanan bireylerin ayn─▒ zamanda davran─▒┼člar─▒nda ve toplumsal ili┼čkilerinde pozitif bir y├Ânelime sahip olmalar─▒ beklenir. Yani ki┼činin kutsal alanla pozitif ili┼čki kurmas─▒, ├ževresi ile de ayn─▒ paralelde ili┼čkiler geli┼čtirmesi daha muhtemeldir. Bu y├Ânelim ki┼čiyi daha iyi bir insan yapar ve ona toplum i├žin yararl─▒ olma motivasyonu sa─člar. B├Âylece ki┼či kendisini hem yatay hem dikey bir ili┼čki i├žinde hisseder. Kendisini de─čerli g├Âr├╝r. Bu de─čerli olma duygusu ona ruhsal tatmin sa─člar ki, zaten psikolojinin hedefi de insanlar─▒n psikolojik tatmin sa─člayarak mutlu olmalar─▒d─▒r.

─░lginizi ├çekebilir:   Erkek Beyni ─░le Kad─▒n Beyni Aras─▒ndaki Fark

Dinî algıyı belirleyen psikoloji nedir?

Din├« alg─▒ iki t├╝rl├╝ belirir. Birincisi ├Â─črenilmi┼č ├Â─čeler sonucunda ortaya ├ž─▒kar. ─░kincisinde ise yine ├Â─črenilmi┼č ├Â─čelerden hareket edilir, ancak bireysel tecr├╝beler de devreye girer. Taklid├« iman ve tahkik├« iman tan─▒mlamalar─▒ bu iki alg─▒ t├╝r├╝n├╝ a├ž─▒klayabilir.

Dindeki vecd duygusu ve cezbeyi din psikolojisi a├ž─▒s─▒ndan nas─▒l yorumlars─▒n─▒z?

Din psikolojisi b├Âyle bir halin olabilirli─čini kabul eder, ancak bu halin ya┼čanmas─▒ sadece bireyi ba─člayan bir ger├žekliktir. Uyu┼čturucu alan ki┼činin zihinsel hali nas─▒l de─či┼čiyor ise, d├╝┼č├╝ncenin bir alanda yo─čunla┼čt─▒r─▒lmas─▒ ile de b├Âyle bir halet-i ruhiyeye ge├žilebilir. Bu durum din├« d├╝┼č├╝nce veya ruhsal alanda ger├žekle┼čtirilirse vecd veya cezbe dedi─čimiz durum ger├žekle┼čir. Bug├╝n bu kabil olaylara ─░slam d├╝nyas─▒ndan ├žok, Evanjelik Protestanl─▒kta, ├Âzellikle de ABD ve Latin AmerikaÔÇÖda rastl─▒yoruz.

Dinin a┼č─▒r─▒ korkuyu yani ├╝mitsizli─či k├╝f├╝r derecesinde saymas─▒n─▒ nas─▒l anlamal─▒y─▒z?

Korku kayg─▒ya d├Ân├╝┼čt├╝─č├╝ anda ki┼činin t├╝m hayat─▒n─▒, hatta inan├ž hayat─▒n─▒ da olumsuz etkiler. A┼č─▒r─▒ kayg─▒, ├Ârne─čin ├Âl├╝m kayg─▒s─▒, AllahÔÇÖ─▒n rahmetinden ├╝mit kesmenin bir g├Âstergesidir. Bu da inan├ž dairesi i├žerisinde k├╝fre yak─▒n bir noktada bulunmaya i┼čaret eder. Bizim inanc─▒m─▒zda AllahÔÇÖ─▒n rahmetinin gazab─▒n─▒ a┼čt─▒─č─▒na inan─▒l─▒r. Dolay─▒s─▒yla ├╝mit her zaman korkunun ├╝st├╝nde olmal─▒d─▒r.

Din psikolojisi uzmanlar─▒n─▒n ├žal─▒┼čma alanlar─▒ nedir?

─░nan├ž ve inan├žs─▒zl─▒k psikolojisi, din├« tutum, din├« davran─▒┼člar, din├« duygu, din├« tasavvur, dinin birey ├╝zerindeki yans─▒malar─▒, din├« tecr├╝be, ibadet psikolojisi, din de─či┼čtirme psikolojisi, mistik tecr├╝be, tasavvuf psikolojisi, geli┼čim d├Ânemleri ve din gibi alanlarda ├žal─▒┼č─▒rlar.

Dinin do─čru anlat─▒m─▒nda psikolojinin yeri nedir?

Din histir, duygudur. Benim bir din tarifim var; ÔÇťVar oldu─čunu d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝m├╝z kutsal alanla bizi ili┼čkilendirdi─čini hissetti─čimiz sistemdirÔÇŁ ┼čeklinde tan─▒ml─▒yorum dini. Burada anahtar kavram ÔÇśhissetmektirÔÇÖ. Dinin anlat─▒m─▒n─▒, ├Â─čretimini bu anahtar kelime ├╝zerine kurarsan─▒z bir├žok ┼čeyi halletmi┼č olursunuz.

─░lginizi ├çekebilir:   Gen├žler neden i├žki i├žerler?

Belli bir d├Ânem ├Âzellikle i┼členen ÔÇťDin ile bilim ├žat─▒┼č─▒rÔÇŁ fikrine nas─▒l bak─▒yorsunuz?

Din kesin bilgiler verir. Bununla insanlar─▒n din ad─▒na bilgi vermelerini kastetmiyorum, dinin do─čas─▒nda olan bir yap─▒y─▒ kastediyorum. Din kesinlik arz eder, ÔÇťBu b├ÂyledirÔÇŁ der. Dinin s├Âyledi─čine inan─▒p inanmamak ki┼čiye kalm─▒┼č bir ┼čeydir. Din bunu yaparken nihai ger├žeklikten hareket eder. Yani bilimin sonunda ula┼čaca─č─▒ noktay─▒ ba┼čtan s├Âyler. Dinin do─čas─▒ budur. Ama bilim kesinlik arz etmez.

Bilimsel bir bilgi bug├╝n i├žin ge├žerlidir, yar─▒n de─či┼čebilir. Ben bu konuda ÔÇťPopperÔÇŁciyim; yani bilimsel bilgide esas olan─▒n ÔÇťyanl─▒┼članabilirlikÔÇŁ oldu─čunu d├╝┼č├╝n├╝yorum. D├╝n Newton vard─▒, bug├╝n Einstein var, yar─▒n bir ba┼čkas─▒ olabilir. Bug├╝n Darwin var, yar─▒n bir ba┼čkas─▒ olabilir. D├╝n Newton varken biz bilim ad─▒na ÔÇťBu art─▒k son noktad─▒r, NewtonÔÇÖdan sonra bir ba┼čkas─▒ gelmeyecekÔÇŁ diyebilir miydik? Hay─▒rÔÇŽ ├ç├╝nk├╝ bilimin sabit bir noktas─▒ yoktur. Dolay─▒s─▒yla bana g├Âre, ÔÇťDin ve bilim ├žat─▒┼č─▒r m─▒?ÔÇŁ sorusu ba┼čtan yanl─▒┼č kurgulanm─▒┼č bir sorudur, anlams─▒zd─▒r.

Bir cevap yaz─▒n