5 ┼×ubat 2021

Cehalette Israr Etmek. Cehalet Psikolojisi

Cehalette Israr Etmek. Cehalet Psikolojisi

 ÔÇťBilmemek ay─▒p de─čil, ├Â─črenmemek ay─▒p.ÔÇŁ Benim kanaatime g├Âre bu s├Âz g├╝n├╝m├╝zde ge├žerlili─čini yitirmi┼č durumda. ├ç├╝nk├╝ art─▒k internet ve di─čer bilgi ula┼čt─▒r─▒c─▒lar─▒ sayesinde ├Â─črenmekle ilgili bir problemimiz kalmad─▒. Hatta ortal─▒kta ├Âyle bir bilgi bombard─▒man─▒ var ki ├Â─črenmek istemesek bile s├╝rekli yeni bir ┼čeyler ├Â─črenmek zorunda kal─▒yoruz. Hayat art─▒k neredeyse ├Â─črenmek ├╝zerine kurulu ve bu, sosyal hayat─▒m─▒z─▒n da bir par├žas─▒ haline geldi.

Aristo, ÔÇťHer insan do─čas─▒ gere─či bilmeyi isterÔÇŁ der. Yani bilme iste─či varolu┼čsal bir d├╝rt├╝d├╝r. Ancak her insanda bu d├╝rt├╝n├╝n ┼čiddeti farkl─▒d─▒r. Neleri bilebilece─čimizi b├╝y├╝k oranda i├žinde ya┼čad─▒─č─▒m─▒z k├╝lt├╝r belirliyor.

Sosyal medyada ge├žirdi─čimiz s├╝re boyunca bir teflon tavan─▒n nas─▒l kullan─▒lmas─▒ gerekti─činden tutun da limonla g├╝zelle┼čme s─▒rlar─▒na kadar b├╝t├╝n bilgiler ekran─▒m─▒zdaki yay─▒n ak─▒┼č─▒nda bir parmak darbesiyle g├Âz├╝m├╝n ├Ân├╝nden ge├živeriyor. Youtube ba┼člang─▒├žtaki ├Âncelikli amac─▒ olan m├╝zik yay─▒n─▒ yapmaktan ziyade bize s├╝rekli bir ┼čeyler ├Â─čretmeye ├žal─▒┼čan vloggerlar (video bloggerlar─▒) ile dolu art─▒k.

├ľ─črenmek nefes al─▒p vermek gibi hayat─▒m─▒z─▒n bir par├žas─▒ haline geldi ve fark─▒na varmasak dahi s├╝rekli yeni bir ┼čeyler ├Â─čreniyoruz. Dolay─▒s─▒yla ├Â─črenmek art─▒k bizler i├žin ka├ž─▒n─▒lmaz bir ya┼čam tarz─▒ oldu dersek abartm─▒┼č olaca─č─▒m─▒z─▒ sanm─▒yorum (─░ronik bir ┼čekilde ┼ču anda siz bile bu yaz─▒y─▒ okurken yeni bir ┼čeyler ├Â─čreniyorsunuz). ├ľ─črenmek art─▒k bir problem de─čilse peki nedir problem? Asl─▒nda bir de─čil iki tane ├žok b├╝y├╝k problemle kar┼č─▒ kar┼č─▒yay─▒z: Cehalet k├╝lliyat─▒ ve cehalette ─▒srar etmek.

Birinci b├╝y├╝k problem; Cehalet K├╝lliyat─▒

├ľ─črenilmi┼č cehalet

Cehaletin de art─▒k bir k├╝lliyat─▒ olu┼čtu. Bir s├╝r├╝ kitap okumu┼č olabiliriz. Ama ├Ânemli olan kitaplar─▒n say─▒s─▒ndan ziyade hangi kitaplar─▒ okudu─čumuzdur. Eskiden az say─▒da kitap vard─▒ ama onlar do─čru bilgileri i├žeriyordu. En az─▒ndan o kitaplar─▒ yazanlar do─čruyu ar─▒yorlard─▒. G├╝n├╝m├╝zdeyse ├žok say─▒da kitap, internette milyonlarca bilgi var ve hangisinin do─čru ve faydal─▒ bilgiyi i├žerdi─či ┼č├╝pheli durumda. Kendisini bombayla patlatan intihar komandosu da o a┼čamaya gelene kadar pek ├žok kitap okumam─▒┼č m─▒yd─▒?

G├╝n├╝m├╝z├╝n sorunu bilgiye ula┼čamamak de─čil, do─čru bilgiye ula┼čamamak.

Maalesef kitaplarda, videolarda ve di─čer bilgi yayma ara├žlar─▒nda zararl─▒ bilgilerin say─▒s─▒ son derece fazla. Peki neden b├Âyle oldu? Eskiden kitaplar bilgi aktarmak i├žin yaz─▒l─▒rken g├╝n├╝m├╝zde propaganda arac─▒ ya da reklam amac─▒yla da yaz─▒labiliyorlar. Kapitalizmin geldi─či bu son noktada en iyi ÔÇťeserÔÇŁin de─čil en iyi reklam yapan ÔÇť├╝r├╝nÔÇŁ├╝n sat─▒n al─▒nd─▒─č─▒ bir ger├žek. Kapitalizm sayesinde kitaplar ÔÇťeserÔÇŁden ÔÇť├╝r├╝nÔÇŁe terfi etti. B├Âylece ├╝r├╝nlerimizi daha efektif pazarlayabiliyor, onlara daha karl─▒ fiyatlar koyabiliyoruz.

Tolstoy ya da Dostoyevski ├ža─č─▒m─▒zda ya┼č─▒yor olsalard─▒ ve ayn─▒ eserleri ┼čimdi yazm─▒┼č olsalard─▒ hi├ž reklam vermeden bu yo─čun rekabet ortam─▒nda yine geni┼č okuyucu kitlelerine ula┼čabilirler miydi acaba? Eseri ya da bilgiyi geni┼č halk kitlelerine ula┼čt─▒ran en ├Ânemli kriter reklam oldu─čuna g├Âre do─črulu─ču herkes taraf─▒ndan kabul edilen bilgilerin en do─čru bilgi olamayaca─č─▒ a┼čikar. ├ç├╝nk├╝ burada kriter bilginin do─črulu─ču de─čil reklam b├╝t├žesinin ├žoklu─ču.

─░lginizi ├çekebilir:   Gen├žler neden i├žki i├žerler?

Piyasada var olan arz talep d├Âng├╝s├╝ do─čal olarak bilgi talep edeni bilgilendirmek de─čil, mutlu etmek ├╝zerine kurulu.

Bu y├╝zden sadece kitap de─čil, t├╝m bilgi ula┼čt─▒rma ara├žlar─▒ ki┼čileri ayd─▒nlatmay─▒ de─čil mutlu etmeyi ama├žl─▒yor. ─░─čneyi ┼čimdi kendime bat─▒r─▒yorum; Bir kurumsal e─čitimci olarak itiraf etmem gerekir ki kurumsal e─čitimlerde e─čitimcinin amac─▒ kat─▒l─▒mc─▒y─▒ bilgilendirmekten ziyade ├Âncelikli olarak mutlu etmektir. ├ç├╝nk├╝ kat─▒l─▒mc─▒ o e─čitimden bir ┼čeyler ├Â─črense dahi, e─čer mutlu de─čilse memnun olmuyor ve tekrar gelmiyor. O y├╝zden e─čitim piyasas─▒ da t─▒pk─▒ yay─▒nc─▒l─▒k, internet ve klasik medya gibi egolara hitap eden, ki┼čileri mutlu eden ama ├žo─ču zaman asl─▒nda pek de bilgilendirmeyen e─čitimlerle dolu.

Ger├žekten bir ┼čeyler ├Â─čretmeyi ├žo─čunlukla kimse g├Âze alam─▒yor ├ž├╝nk├╝ ├Â─črenmek ac─▒ verici bir s├╝re├žtir. Ki┼či yeni bir ┼čey ├Â─črendi─činde beyninde ekstra n├Âronlar ├žal─▒┼č─▒r. Yeni bir bilgi ├Â─črenen ki┼či eski bilgiyi b─▒rakmak zorunda kalabilir. Bu bazen al─▒┼čkanl─▒klar─▒ b─▒rakmay─▒ da gerektirebilir. Bu ├žo─čumuz i├žin zordur. Hal b├Âyle olunca ironik bir ┼čekilde cehalet sistem taraf─▒ndan te┼čvik edilmekte. ├ç├╝nk├╝ haz ve mutluluk sa─člayan uyu┼čturucular vermek bilgiyi vermekten daha karl─▒.

─░kinci b├╝y├╝k problem: Cehalette Israr.

Ger├žek b├╝t├╝n b─▒├žaklardan daha ├žok ac─▒t─▒rÔÇŽ

─░kinci b├╝y├╝k problem ise ki┼činin do─čru bilgiyi ├Â─črendi─či halde cehaletinde ─▒srar etmesidir. ├ç├╝nk├╝ eski al─▒┼čkanl─▒klar─▒n─▒ b─▒rakmak, konfor alan─▒ndan ayr─▒lmak ona zor gelmektedir. Bir insan bilmeyebilir. Ancak bilmedi─či ┼čeyi ├Â─črendi─či halde hala cehalette ─▒srar ediyorsa b├╝y├╝k hata yap─▒yor demektir. ├ľyleyse yaz─▒n─▒n ba┼č─▒ndaki atas├Âz├╝n├╝ ┼č├Âyle de─či┼čtirebiliriz: ÔÇśBilmemek ay─▒p de─čil, cehalette ─▒srar etmek ay─▒pÔÇŽÔÇÖ

─░nsanda be┼č tane bilme hali vard─▒r:

1- ─░nsan bir ┼čeyi bilebilir.

2- ─░nsan bir ┼čeyi bilmeyebilir.

3- ─░nsan bir ┼čeyi bilmedi─čini bilebilir.

4- ─░nsan bir ┼čeyi bilmedi─čini bilmeyebilir.

5- ─░nsan bir ┼čeyi bilmedi─čini bilmedi─či halde o ┼čeyi bildi─čini zannedebilir.

Bu hallerin hepsini zaman zaman ya┼čar─▒z. Bilmedi─čini bilmeyen ki┼či gaflet halindedir. Bu ki┼či bir g├╝n bilmedi─čini farkedebilir.  Bu durumda bilmedi─čini bilmeyen ki┼činin o ┼čeyi ├Â─črenmesiyle ya┼čad─▒─č─▒ duruma ise ÔÇśhayretÔÇÖ denilir. Hayret etmek, bilmedi─čini bilmeyen ki┼činin o ┼čeyi ├Â─črendi─činde i├žine d├╝┼čt├╝─č├╝ durumdur. ├ç├╝nk├╝ ki┼činin bu konuyla ilgili en ufak bir bilgisi olmad─▒─č─▒ i├žin ├Â─črenince hayrete d├╝┼čer. PlatonÔÇÖa g├Âre de felsefe yapman─▒n arkhesi(ba┼člang─▒c─▒) hayrettir(pathos). Bilmek insan─▒ insan yapan en ├Ânemli erdemlerden biridir. Bilmedi─čini bilmek ise daha b├╝y├╝k bir erdemdir. Bir ki┼či bilmedi─čini de bilmeyebilir. Amma ve lakin ki┼či hem bilmez hem de bilmedi─či konuda ahkam keser ve bilene de muhalefet ederse i┼čte o en cahil ki┼čidir. Yukar─▒daki be┼činci durum en vahim durumdur.

─░lginizi ├çekebilir:   Ger├žek k├Âle erkeklerdir. Neden kad─▒nlar─▒n maskesi hi├ž d├╝┼čm├╝yor?

Ki┼či bilmedi─čini bilmiyor ve bilgi geldi─či halde ├Â─črenmemekte ─▒srar ediyor ve burnunun dikine gidiyorsa eskiler buna cehli mukaab derler. ÔÇôKi cehaletin en tehlikeli hali de budur. Ak─▒ll─▒ insan bilmedi─čini bilmedi─či bir ┼čeyi ├Â─črendi─činde hayret ederken, ahmak insan inat etme yolunu se├žer.

Peki cehallette ─▒srar etmenin arka plan─▒nda yatan etki nedir?

Cehalet k├╝lliyat─▒, ki┼činin cehalette ─▒srar etmesinde kendisine olduk├ža yard─▒mc─▒ oluyor. ├ç├╝nk├╝ bu tarafta kendi verilerini destekleyen, kendi i├žlerinde tutarl─▒ ama asl─▒nda do─čru olmayan pek ├žok bilgi kayna─č─▒ var. ├ľrne─čin; ┼ču anda piyasada d├╝nyan─▒n d├╝z oldu─čuyla ilgili baz─▒ yaz─▒lar ve videolar d├Ân├╝yor. Bu yaz─▒ ve videolar birbirilerini destekler nitelikte olsalar bile bu onlar─▒n do─čru oldu─ču anlam─▒na gelmiyor. Ama d├╝nyan─▒n d├╝z oldu─čuna inanmak isteyen bir ki┼či kendisini bu cehalet k├╝lliyat─▒na hapsederek onlarca videonun aras─▒nda d├╝nyan─▒n d├╝z oldu─čuna inanarak ├Âmr├╝n├╝ ge├žirebilir.

Bir sosyal psikolog olan Leon Festinger 1957 y─▒l─▒nda bili┼čsel uyumsuzluk teorisini ortaya atm─▒┼čt─▒r. Bu teori bug├╝ne kadar hen├╝z yanl─▒┼članmad─▒. Teoriye g├Âre insan beyni birbiriyle ├žat─▒┼čan d├╝┼č├╝ncelerle kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒nda ekstra n├Âronlar─▒n ├žal─▒┼čmas─▒yla beyin zorlay─▒c─▒ bir s├╝rece girmektedir(Yukar─▒da k─▒smen bahsetmi┼čtik). Do─čal olarak d├╝┼č├╝nme ve bilgileri kar┼č─▒la┼čt─▒rma eylemi esnas─▒nda beyinde pek ├žok n├Âron aktif hale gelir ve bu da ki┼čiyi rahats─▒z eder.

Bu y├╝zden insanlar yeni bilgiyi almamak ve kendi d├╝┼č├╝ncelerinde tutarl─▒ olmaya ├žal─▒┼č─▒rlar. D├╝┼č├╝ncelerde tutarl─▒ olma iste─či toplumun geneline yay─▒lm─▒┼čt─▒r. Tutarl─▒ davran─▒┼člar sergileyen insanlar do─čal olarak bize daha g├╝venilir gelir. Ama bir bilim insan─▒n─▒n tutarl─▒ olmaya de─čil tutars─▒zl─▒─ča ihtiyac─▒ vard─▒r. ├ç├╝nk├╝ bilim tutars─▒zl─▒k sayesinde ilerler. G├╝nl├╝k hayatta ise i┼čler b├Âyle y├╝r├╝mez. E─čer herhangi bir z─▒t fikirle kar┼č─▒la┼č─▒rsak tutarl─▒ ve dengeli bir hale gelebilmek i├žin kendimizi kand─▒rabilir ve kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒m─▒z yeni fikri ger├žek olmas─▒na ra─čmen kabul etmeyebiliriz.

─░nsanlar─▒n b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒n─▒n y─▒k─▒lmaz inan├žlar geli┼čtirmesi bu sebeptendir. Ne kadar inan├žl─▒ bir hayat ya┼čarsak kafam─▒z o kadar rahat eder. Beyin her zaman tutarl─▒ olmaya ├žal─▒┼č─▒r ama di─čer taraftan bizi ilerletecek olan ┼čey ise tutars─▒zl─▒kt─▒r. Tutarl─▒ olmaya ├žal─▒┼čmak yarat─▒c─▒ zihinlerin katlanamayaca─č─▒ bir ┼čeydir. Bilim insanlar─▒ ise her zaman tutars─▒zl─▒─č─▒n pe┼činde olmu┼čtur.

Yanl─▒┼članabilen teoriler bilimi ilerletir.

Bireysel anlamda ise tutars─▒zl─▒k ki┼čiyi ilerletmekle birlikte konfor alan─▒ndan ├ž─▒kart─▒r. ─░nsanlar─▒n b├╝y├╝k k─▒sm─▒ bu konfor alan─▒ndan ├ž─▒kmak istemez ve inan├žlar─▒n─▒ sorgulamadan ya┼čamaya devam ederler. Ki┼čilerin ├Âzellikle inan├ž boyutundaki fikirlerini de─či┼čtirmeleri ├žok zordur. Peki g├╝n├╝n birinde inan├žlar─▒na ters d├╝┼čen bir bilgiyle kar┼č─▒la┼č─▒rlarsa ne olur? Burada da geri tepme etkisi (backfire effect) devreye giriyor.

─░lginizi ├çekebilir:   Kumdan Kaleler ve ├çocu─čunuz

Geri tepme etkisi Brendan Nyhan ve Jason Reifler taraf─▒ndan ├Âne s├╝r├╝len bir sosyal psikoloji kuram─▒d─▒r. Buna g├Âre insanlar inan├žlar─▒na ters d├╝┼čen bir bilgiyle kar┼č─▒la┼čt─▒klar─▒nda beyinleri otomatik olarak bunu reddediyor. Yeni gelen bilgi ne kadar ger├žek ve eskisini y─▒k─▒c─▒ ise ki┼či eski inanc─▒na o kadar s─▒k─▒ sar─▒lmaktad─▒r. Halbuki bilmeyi bilgelik d├╝zeyinde arzulayan ki┼či inanmaya de─čil anlamaya ├žal─▒┼čmal─▒d─▒r. Ama pek ├žo─čumuz anlamaya ├žal─▒┼čmak yerine ├Ânceki fikre ne kadar ├žok emek vermi┼čsek onu o kadar ├žok savunma ihtiyac─▒ hissediyoruz.

S─▒rf o emekler bo┼ča gitmesin diye ger├že─če g├Âz├╝m├╝z├╝  kapatabiliyoruz. Hele ki s├Âz konusu olan y─▒llard─▒r savundu─čumuz bir d├╝┼č├╝nceyse savunma tepkimiz de y─▒k─▒lmaz da─člar kadar g├╝├žl├╝ oluyor. Bu hi├ž mant─▒kl─▒ olmasa bile! ├ç├╝nk├╝ pek ├žo─čumuz i├žin rahat etmek ger├že─či bilmekten daha iyidir. ─░┼čte bu y├╝zden toplumu az say─▒da insan de─či┼čtirir. Konfor alanlar─▒ndan ├ž─▒kabilen cesur insanlard─▒r onlar.

Beyin yap─▒s─▒ gere─či her zaman basit olan ┼čeye do─čru kaymaktad─▒r. Bu y├╝zden pek ├žo─čumuz do─čru bildiklerimizi destekleyen verilerle kar┼č─▒la┼č─▒rken beyin bunu otomatik olarak haf─▒zaya alma e─čilimi g├Âsterirken, do─čru bildi─čimiz ┼čeyleri desteklemeyen verilerle kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒nda bu yeni bilgiyi haf─▒za alm─▒yor ve unutma e─čilimi g├Âsteriyor.

Mesela Alman ─▒rk─▒n─▒n ├╝st├╝n ─▒rk oldu─čunu d├╝┼č├╝nen bir neonazi, bir zencinin atletizmde t├╝m beyazlar─▒ ge├žerek ┼čampiyon olmas─▒n─▒ ya da matematik olimpiyatlar─▒nda ┼čampiyon olmas─▒n─▒ g├Ârmezden gelebilir. Buna kar┼č─▒l─▒k bir Alman ayn─▒ ba┼čar─▒y─▒ g├Âsterdi─činde neonazi bunu uzun s├╝re hat─▒rlayacakt─▒r. Bunu bilen pek ├žok bilim insan─▒ yan─▒nda not defteriyle gezer. ├ç├╝nk├╝ do─čada ├Âne s├╝rd├╝kleri teze ters bir bilgiyle kar┼č─▒la┼č─▒rsa beynin bunu unutacaklar─▒n─▒ bilirler. B├Âylece unutmamak ve laboratuvarda bu z─▒t veriyi ara┼čt─▒rmak i├žin not al─▒rlar.

Bilge ki┼či hi├žbir fikre s─▒k─▒ s─▒k─▒ya tutunmaz. ├ç├╝nk├╝ bilir ki yar─▒n daha iyisi gelebilir.

Sokrates, ÔÇťTek bir ┼čey biliyorum o da hi├žbir ┼čey bilmedi─čimdir.ÔÇŁ demi┼č. Hepimiz bu s├Âz├╝ zaman zaman duymu┼čuzdur. Halbuki SokratesÔÇÖin s├Âz├╝n├╝n orijinali ┼č├Âyledir: ÔÇťTek bildi─čim hi├žbir ┼čey bilmedi─čimdir ama iste─čim ara┼čt─▒rmaya devam etmektir.ÔÇŁ C├╝mlenin ilk k─▒sm─▒yla belki baz─▒lar─▒m─▒z, cehaletimizin onayland─▒─č─▒ varsay─▒m─▒na kap─▒l─▒yor olabiliriz. ├ľyle ya sonu├žta Sokrates bile hi├žbir ┼čey bilmiyorken biz neden bir ┼čeyler ├Â─črenmek i├žin u─čra┼čal─▒m ki! C├╝mlenin ikinci k─▒sm─▒ysa bu ┼čekilde d├╝┼č├╝nenlere cevap olacak niteliktedir. Bilmiyor olabiliriz ama bize d├╝┼čen ara┼čt─▒rmaya devam etmek olmal─▒d─▒r.

Bertrand RusselÔÇÖ─▒n g├╝zel bir s├Âz├╝yle yaz─▒y─▒ bitirmek istiyorum:

ÔÇťFikirlerim i├žin ├Âlmeyi g├Âze alamam ├ž├╝nk├╝ yan─▒l─▒yor olabilirim.ÔÇŁ

Bir cevap yaz─▒n