16 Aral─▒k 2020

Burnout bir hastal─▒k m─▒d─▒r?

Burnout nedir?

Burnout kavram─▒, ─░ngilizce’den (ÔÇ×to burn outÔÇť = ÔÇ×tamamen yanmakÔÇť) gelmektedir ve 1970’li y─▒llarda New York’lu psikoterapist Herbert Freudenberger taraf─▒ndan ortaya at─▒lm─▒┼čt─▒r. Freudenberger burnout sendromunu, ├Ârne─čin yorgunluk, a┼č─▒r─▒ zorlanma, isteksizlik ve bedensel ┼čikayetlerle birlikte g├Âr├╝len bir t├╝kenmi┼člik hali olarak tan─▒mlar.

Burnout, ilk ba┼člarda ├Âncelikli olarak sosyal i├žerikli mesleklerde ├žal─▒┼čan ve kendini i┼člerine ├žok fazla kapt─▒ran insanlar i├žin tarif ediliyordu. ┼×imdilerde ise her meslek grubundan ki┼čilerin yan─▒s─▒ra i┼č d─▒┼č─▒nda a┼č─▒r─▒ zorlanan ki┼čiler de (├Ârne─čin aile ├╝yelerinin bak─▒m─▒ nedeniyle) risk alt─▒nda g├Âr├╝lmektedir. Yap─▒lan i┼č y├╝z├╝nden ÔÇ×t├╝kenmi┼č olmakÔÇť, yani yap─▒lan i┼če kendini normalden fazla kapt─▒rmak, art─▒k burnout sendromunun gerekli ┼čart─▒ olarak g├Âr├╝lmemektedir.

Burnout sendromunun birbirinden farkl─▒ ├žok say─▒da tan─▒m─▒ var. T├╝m tan─▒mlar─▒n ortak paydas─▒, ma─čdurlar─▒n, ┼čikayetlerini i┼člerinin a─č─▒rl─▒─č─▒yla ili┼čkilendirmeleri ve olumsuz i┼č ┼čartlar─▒n─▒n s├╝rmesi halinde ┼čikayetlerin devam etti─čini, ancak i┼č ┼čartlar─▒n─▒n iyile┼čmesiyle ┼čikayetlerin de azald─▒─č─▒n─▒ varsaymalar─▒d─▒r.┬á

Bir burnout sendromunun belirtileri ├╝├ž kategoride …

Duygusal t├╝kenmi┼člik / ├žabuk yorulma
Ma─čdurlar hen├╝z sabah saatlerinde veya i┼č ba┼člad─▒ktan birka├ž saat sonra yorgun d├╝┼čerler. Enerji rezervlerini tekrar doldurmak i├žin bir haftasonu bile yeterli olmaz. Arkada┼člarla bulu┼čma, bo┼č zamanlar─▒ de─čerlendirme veya hobilerle ilgilenme gibi dinlenme olanaklar─▒ ihmal edilir ve rahatlatma i┼člevi g├Ârmez. K─▒zg─▒nl─▒k, hayal k─▒r─▒kl─▒─č─▒, ├Âfke veya bay─▒lma gibi olumsuz duygular bask─▒n olur. Sonu├ž olarak duygusal bo┼čluk hali ortaya ├ž─▒kar. Burnout her zaman duygusal yorgunlukla ili┼čkilidir. Bunun yan─▒nda enerji eksikli─či, yorgunluk ve moralsizlik gibi belirtiler g├Âr├╝l├╝r, gerilim olu┼čur. Ma─čdurlar bo┼č zamanlar─▒nda dinlenmeyi ├žo─čunlukla beceremezler ve uyku bozukluklar─▒ ya┼čarlar. Ayr─▒ca mide-ba─č─▒rsak semptomlar─▒, ba┼č ve s─▒rt a─čr─▒lar─▒ veya enfeksiyonlara daha e─čilimli olma gibi bedensel ┼čikayetler de g├Âr├╝lebilir.

Depersonalizasyon/ Uzakla┼čma /Sinizm

Genelde olumlu beklentilerle ba┼članan i┼č ve bazen bir ideal haline getirilen i┼č, giderek hayal k─▒r─▒kl─▒─č─▒na d├Ân├╝┼čebilir ve akabinde i┼čten uzakla┼čma ba┼člayabilir. Ma─čdur ki┼čiler di─čer insanlarla (hastalar, m├╝┼čteriler, arkada┼člar vs.) m├╝nasebetlerinde daha az duygu g├Âsterirler, daha ├žok uzak dururlar, di─čer insanlar ve onlar─▒n i┼čleri hakk─▒nda a┼ča─č─▒lay─▒c─▒ ve al─▒┼č─▒lmad─▒k ┼čekilde nezaketsiz konu┼čurlar. Bo┼č zamanlar─▒ de─čerlendirmeyi ve ili┼čkileri korumay─▒ anlams─▒z bulurlar. Yava┼č yava┼č bir de─čer kayb─▒ ya┼čan─▒r. Sinizm, yani di─čer insanlar─▒n duygular─▒yla dalga ge├žmeye veya onlar─▒ hor g├Ârmeye dayal─▒ d├╝┼č├╝nce veya davran─▒┼č bi├žimi, bir┼čeyleri halletmek i├žin s─▒k s─▒k kullan─▒l─▒yor hale gelebilir. Bu da yine ma─čdur ki┼čilerde su├žluluk duygusuna sebep olur. S─▒k s─▒k kendini yabanc─▒ veya de─či┼čmi┼č g├Âren (depersonalizasyon) bir ruh hali de g├Âzlemlenir.

D├╝┼č├╝k verimlilik/ Yetersizlik duygusu

Verimlilik (├Ârne─čin konsantrayon, kreatiflik, sab─▒r, etkinlik) d├╝┼čer. Ma─čdur ki┼čiler bunu anlar, i┼čin ve g├╝nl├╝k ya┼čam─▒n getirdi─či talepleri kar┼č─▒layamayacaklar─▒ndan korkarlar. Korkulan ba┼čar─▒s─▒zl─▒k, genelde mesaiye kalarak veya haftasonu da ├žal─▒┼čarak telafi edilmeye ├žal─▒┼č─▒l─▒r ya da verimlilik, ila├ž ve uyu┼čturucu madde alarak art─▒r─▒lmaya ├žal─▒┼č─▒l─▒r. 

Burnout bir hastal─▒k m─▒d─▒r?

Burnout┬átan─▒s─▒, Hastal─▒klar─▒n ve ─░lgili Sa─čl─▒k Sorunlar─▒n─▒n Uluslararas─▒ S─▒n─▒flamas─▒’nda (ICD-10) yer almamaktad─▒r. Bu y├╝zden burnout “resmen” bir hastal─▒k olarak tan─▒mlanamamaktad─▒r. Yine de burnout sendromunun belirtilerini ciddiye almak gerekir. Bu belirtilerin farkl─▒ sebepleri olabilir, ├Ârne─čin

─░lginizi ├çekebilir:   Duyguyu Haf─▒zayla ─░li┼čkilendirmek ─░├žin Uyku Hayati ├ľnemlidir

Ge├žici olarak i┼čte a┼č─▒r─▒ zorlanma
Gerginlik, uyku sorunlar─▒ ve yorgunluk gibi stres belirtileri, al─▒┼č─▒lmam─▒┼č s─▒k─▒nt─▒larla beraber ortaya ├ž─▒kabilir. E─čer bu d├Ânemler s─▒n─▒rl─▒ s├╝relerde seyrediyorsa, s─▒k─▒nt─▒n─▒n sonu g├Âr├╝lebiliyorsa ve stres belirtileri k─▒sa dinlenme d├Ânemlerinde, ├Ârne─čin hafta sonlar─▒nda azal─▒yorsa, bir burnout sendromundan s├Âz edilemez.

─░┼čte uzun vadeli a┼č─▒r─▒ zorlanma sonucu burnout
─░┼čte a┼č─▒r─▒ zorlanma hali birka├ž hafta ila aylar aras─▒nda s├╝rerse ve k─▒sa dinlenme d├Ânemlerinde d├╝zelme olmazsa, bir burnout sendromu s├Âzkonusu olabilir. Burnout kendi ba┼č─▒na bir hastal─▒k de─čildir ancak daha sonra ortaya ├ž─▒kabilecek depresyon gibi bir┬áruhsal hastal─▒─ča┬áve/veya y├╝ksek tansiyon gibi bir bedensel hastal─▒─ča yakalanma riskini art─▒rabilir ya da bu t├╝r bir hastal─▒─č─▒ tetikleyebilir.

Burnout benzeri ┼čikayetlerin nedeni olarak ruhsal ve bedensel hastal─▒klar
Burnout belirtileri veya burnout benzeri belirtiler, ├Ârne─čin┬ádepresyon, kronik a─čr─▒lar veya bunama ba┼člang─▒c─▒ gibi, bu belirtilerin temelinde yatan ba┼čka bir hastal─▒─ča da i┼čaret edebilir. Hastalar─▒n o zamana kadar kolayca ├╝stesinden geldikleri i┼čler, birden bire a┼č─▒r─▒ y├╝k haline gelir ve bu da a┼č─▒r─▒ zorlanma hissine ve i┼čyerinde bitkinli─če sebep olur.

Burnout ne s─▒kl─▒kta g├Âr├╝l├╝r?

Farkl─▒ tan─▒mlar, ara┼čt─▒rma metodlar─▒ ve ara┼čt─▒r─▒lan gruplar y├╝z├╝nden, burnout sendromunun ne s─▒kl─▒kta g├Âr├╝ld├╝─č├╝ne dair yap─▒lan ara┼čt─▒rmalar farkl─▒ sonu├žlar vermektedir. Burnout sendromunun s─▒kl─▒─č─▒yla ilgili kesin tahminlerde bulunmak bu y├╝zden m├╝mk├╝n de─čildir.

Genel sa─čl─▒k sigortalar─▒n─▒n raporlar─▒, ruhsal bozukluklar nedeniyle rapor al─▒nan g├╝n say─▒s─▒n─▒n 1999 ile 2010 y─▒llar─▒ aras─▒nda bariz artt─▒─č─▒n─▒ g├Âstermektedir. Buna g├Âre ├Ârne─čin AOK belirtilen zaman diliminde yakla┼č─▒k % 80’lik bir art─▒┼čtan bahsetmektedir. Bu y├╝ksek art─▒┼č─▒n sebebi sadece burnout sendromundaki art─▒┼č de─čildir. Ayn─▒ zamanda ruhsal sorunlar─▒n daha iyi tespit edilebilmesi ve hastalar─▒n ruhsal sorunlar─▒n─▒ doktorlar─▒na anlat─▒rken daha a├ž─▒k olmalar─▒, bu art─▒┼č─▒n nedenlerindendir. Sonu├ž olarak, burnout resmi bir tan─▒ olmad─▒─č─▒ndan ve bu sebeple istatistiklerde, ├Ârne─čin hastal─▒k raporlar─▒nda yer almad─▒─č─▒ndan, burnout sendromunun ger├žekte ne s─▒kl─▒kta g├Âr├╝ld├╝─č├╝ tespit edilememektedir.

Burnout nas─▒l olu┼čur?

Bir burnout s├╝recinin geli┼čimine etki eden risk fakt├Ârleri, hastan─▒n ├žal─▒┼čma ┼čartlar─▒na, ki┼čilik ├Âzelliklerine veya genel olarak hastan─▒n hayat─▒ndaki s─▒k─▒nt─▒l─▒ durumlara ba─čl─▒ olabilir.

T├╝kenmi┼člik s├╝reci, talepler ve talepleri kar┼č─▒layabilme imkanlar─▒ aras─▒ndaki s├╝rekli dengesizli─čin bir sonucudur. Sonu├ž kronik strestir. Ancak taleplerin ne zaman strese d├Ân├╝┼čece─či, ki┼čiden ki┼čiye de─či┼čir. Bu, s─▒k─▒nt─▒lara ba─čl─▒ oldu─ču kadar, ma─čdur ki┼činin s─▒k─▒nt─▒ veren durum veya ┼čartlarla ba┼čedebilme konusundaki yetenek ve imkanlar─▒na da ba─čl─▒d─▒r. Kesin olan, ├Âncelikle devaml─▒ s─▒k─▒nt─▒ halinin, kronik stresin insan─▒ bir t├╝kenmi┼člik s├╝recine g├Ât├╝rd├╝─č├╝d├╝r.

─░┼č yerindeki risk fakt├Ârleri

├ľzellikle i┼čkolik ├žal─▒┼čanlarda g├Âr├╝len, i┼č ortam─▒ndaki en ├Ânemli fakt├Ârler ┼čunlard─▒r:

  • ─░┼č y├╝k├╝n├╝n fazla olmas─▒
  • Yeterince takdir edilmeme ve ├Âd├╝llendirilmeme
  • Adaletsizlik
  • Faaliyetlerde hareket ├Âzg├╝rl├╝─č├╝n├╝n az olmas─▒
  • ├çok fazla sorumluluk
  • ─░┼č yerinde belirsiz bir role sahip olmak
  • Sorunlu m├╝┼čteriler / hastalar / m├╝vekkiller
  • ─░┼č yerinde ├žok az ┼čeffafl─▒k
  • Amirinden veya i┼č arkada┼člar─▒ndan yeterince destek g├Ârmeme, ekip ruhunun yok olmas─▒
  • ├çok az geri bildirim
  • Kalite y├Ânetimi kapsam─▒nda da olsa, amirler taraf─▒ndan veya bilgisayar yoluyla ├žok fazla g├Âzetim veya kontrol
  • Performans beklentilerinin ├žok y├╝ksek olmas─▒
  • Yetersiz kontrol, etki imkanlar─▒yla y├╝kselme ┼čans─▒n─▒n ├žok az olmas─▒
  • ├ľzellikle ya┼č─▒ ilerlemi┼č ├žal─▒┼čanlarda: Bilgisayar ve di─čer inovasyonlar nedeniyle a┼č─▒r─▒ zorlanma
  • E-mail ve cep telefonu ├╝zerinden s├╝rekli eri┼čilebilirlik
  • K─▒sa vadeli performans ile kazanc─▒n tek tarafl─▒ olarak de─čerlendirilmesi, ├Ârne─čin bonus ├Âdemeleri gibi
─░lginizi ├çekebilir:   Cehalette Israr Etmek. Cehalet Psikolojisi

Sonu├ž olarak belirleyici olan i┼čin miktar─▒ de─čil, bu i┼člerin hangi ┼čartlar alt─▒nda yap─▒lmas─▒ gerekti─čidir.

Ki┼čisel risk fakt├Ârleri ve tutumlar

A┼ča─č─▒daki ki┼čisel fakt├Ârler, burnout sendromu riskini art─▒rmaktad─▒r:

Az dayan─▒kl─▒l─▒k anlam─▒nda bir genetik yatk─▒nl─▒k.

Kendini ger├žekle┼čtirme, kendi de─čerini ispat ve performans beklentisi gibi sebeplerden dolay─▒, yap─▒lan i┼čin, kendine bo┼č zaman ay─▒rmayacak ve aileyi i┼čten dolay─▒ ihmal edecek kadar a┼č─▒r─▒ anlam ifade etmesi.

Toplumsal risk fakt├Ârleri

Alman Psikiyatri, Psikoterapi ve N├Âroloji Derne─či (Deutsche Gesellschaft f├╝r Psychiatrie, Psychotherapie und Nervenheilkunde, DGPPN), toplumsal ┼čartlar─▒n da bir bornout sendromuna sebep olabilece─čine dikkat ├žekiyor. DGPPN, sanayi toplumlar─▒nda insanlara, her bireyin kendi mesleki ve toplumsal ba┼čar─▒s─▒ndan kendisinin sorumlu oldu─ču hissinin verildi─či fikrini savunuyor. S├╝rekli daha verimli olma ve kendi kendini s├Âm├╝rme bask─▒s─▒ buradan kaynaklan─▒yor. Dernek, ├Âzellikle kreatif mesleklerde ├žal─▒┼čanlar─▒n, profesyonel sporcular─▒n ve serbest meslek sahiplerinin bu tutumlar─▒ndan dolay─▒ burnout tehdidi alt─▒nda oldu─čunu belirtiyor.

Burnout sendromunun uyar─▒ sinyalleri nelerdir?

─░lk uyar─▒ sinyalleri ├žo─čunlukla, ├Ârne─čin uyku bozuklu─ču gibi bedensel ┼čikayetlerdir. Ma─čdur ki┼čiler uykuya dalamazlar veya sabahlar─▒ ├žok erken kalkarlar ve (i┼čle ilgili) sorunlar─▒n─▒ hemen “yan─▒ba┼č─▒nda” “hissetmeye” ba┼člarlar. Ba┼čka ne t├╝r ┼čikayetlerin g├Âr├╝lebilece─či, ilgili ki┼činin “zay─▒f noktalar─▒na” ba─čl─▒d─▒r. Baz─▒ ki┼čilerde mide sorunlar─▒ g├Âr├╝l├╝rken, baz─▒lar─▒ da s─▒rt veya ba┼č a─čr─▒lar─▒yla tepki verir. Bunun yan─▒s─▒ra, hekimin sorgulamas─▒ sonucu anla┼č─▒lan, kapsaml─▒ bir yorgunluk hissi ve enerji kayb─▒ da g├Âr├╝l├╝r.

Burnout sendromundan nas─▒l korunulabilir?

Burnout riski ya┼čayan ki┼čiler, uyar─▒ sinyallerine cevap olarak i┼č y├╝k├╝n├╝ hafifletmek yerine, ├╝stesinden gelinemeyen talepleri daha ├žok ├žal─▒┼čarak ve bo┼č zamanlar─▒ndan k─▒sarak kar┼č─▒lamaya ├žal─▒┼č─▒rlar. Ba┼člang─▒├ž safhas─▒nda burnout sendromundan kurtulmak bu y├╝zden olduk├ža basittir. Hemen bir psikoterapist aramaya gerek yoktur. Partnerinizi dinleyin, d├╝zenli olarak mola verin, spor ve bo┼č zaman etkinliklerini bo┼člamay─▒n, i┼č bitiminden sonra cep telefonunuzu kapat─▒n, ailenizle veya arkada┼člar─▒n─▒zla yine sosyal faaliyetlerde bulunun.

Burnout sendromuna yakalanm─▒┼čsam ne yapmal─▒y─▒m?

E─čer ak┼čamlar─▒ sadece yorgun bir ┼čekilde koltu─ča g├Âm├╝l├╝yorsan─▒z, i┼čle ilgili d├╝┼č├╝ncelerinizi b─▒rakam─▒yorsan─▒z, uyku bozukluklar─▒ ya┼č─▒yorsan─▒z, a─člama veya ├Âfke krizleri ge├žiriyorsan─▒z ve kendinizde giderek daha s─▒k dikkatsizlik hatalar─▒, bellek ve konsantrasyon bozukluklar─▒ farkediyorsan─▒z, s├╝rekli gerginseniz ve hi├ž bir┼čey ba┼čaram─▒yorsan─▒z, aile hekiminize ba┼čvurmal─▒s─▒n─▒z. Aile hekimine sorunlar─▒n tam olarak anlat─▒lmas─▒ ├Ânemlidir. Bu esnada hekimle beraber, bir psikoterapi dan─▒┼čmanl─▒─č─▒n─▒n faydal─▒ olup olamayaca─č─▒ d├╝┼č├╝n├╝lebilir.

─░lginizi ├çekebilir:   Mevsimsel Afektif Bozukluk Neden k─▒┼č aylar─▒nda kendimizi k├Ât├╝ hissederiz?

Kim ne yapabilir?

─░┼čveren

─░┼čveren, ┼čirket ├žal─▒┼čanlar─▒n─▒n sa─čl─▒k durumunu de─čerli bir varl─▒k olarak g├Ârmek zorundad─▒r. Burada ┼čirket y├Âneticileri ├Ânemli bir rol (ÔÇ×sa─čl─▒kl─▒ y├ÂnetimÔÇť) oynar. Talepler, s─▒n─▒rlar ve burnout konular─▒n─▒n konu┼čulabildi─či bir ┼čirket k├╝lt├╝r├╝ ├Ânemlidir. ─░┼č yeri ve g├Ârevler, ├žal─▒┼čanlar─▒n uzun vadede de sa─čl─▒kl─▒ kalaca─č─▒ bir ┼čekilde tasarlanmal─▒d─▒r. ┼×irket i├ži spor faaliyetleri, anti stres seminerleri ve ├žal─▒┼čanlara y├Ânelik dan─▒┼čmanl─▒k gibi ├žal─▒┼čanlar─▒n sa─čl─▒─č─▒n─▒ ve dayan─▒kl─▒l─▒─č─▒n─▒ art─▒ran imkanlar bu kapsama girer – evde kriz havas─▒ hakim olsa bile.

Hastan─▒n onay─▒ ile, i┼č yeri hekimi veya sosyal hizmetler uzman─▒n─▒n aile hekimiyle veya psikoterapistle s─▒k─▒ ili┼čki i├žerisinde olmas─▒ faydal─▒ olabilir, zira bu sayede bir burnout veya ba┼čka bir hastal─▒k durumunda vakit kaybetmeden bir tedavi uygulanabilir. Burnout sendromundan kurtulmak i├žin gerekli ┼čart sadece hastan─▒n tedavi edilmesi de─čil, ayn─▒ zamanda buna sebep olan s─▒k─▒nt─▒l─▒ durumun da de─či┼čtirilmesidir (├Ârne─čin i┼č yerindeki). Terapistin i┼č yeri hekimiyle ortak ├žal─▒┼čmas─▒ ve i┼č yeri hekiminin ┼čirkette ├Ânemli bir pozisyona sahip olmas─▒, ma─čdura hastal─▒─č─▒n tekrar etme riskini azaltan bir ├žal─▒┼čma yeri verilmesine imkan tan─▒yabilir.

Ki┼čisel ├ževre

Bir├žok ma─čdur sinirli ve ters davran─▒r. Ayr─▒ca utanma ve su├žluluk duygular─▒n─▒ veya ├Âzel ve mesleki ├ževresinde g├Ârevlerinin ├╝stesinden gelemeyecek hale geldi─či duygusunu saklamaya ├žal─▒┼č─▒rlar. Burnout sendromunu ├Ânemsiz g├Âstermek veya dramatize etmek kadar yak─▒nlar─▒n yapt─▒klar─▒ su├žlamalar da sorunun ├ž├Âz├╝m├╝n├╝ zorla┼čt─▒rabilir. Do─čru olan, takdir etmek (ma─čdurun mesleki ve ki┼čisel anlamda g├╝├žl├╝ y├Ânlerini) ve bu ┼čekilde devam edilemeyece─či fakat gerekli de─či┼čimlerin yap─▒lmas─▒nda tam destek verilece─či konusunda net bir duru┼č sergileyerek anlay─▒┼č g├Âstermektir.

Ma─čdur

T├╝kenmi┼člik durumunun ne kadar ilerledi─čine ba─čl─▒ olarak, ma─čdur ki┼či ├že┼čitli ├Ânlemler alabilir. Yap─▒labilecekler aras─▒nda, tatile ├ž─▒kmak ve g├╝nl├╝k ya┼čant─▒da birka├ž de─či┼čiklik yapmak (├Ârne─čin ula┼č─▒labilirli─čini azaltmak, i┼č ak─▒┼č─▒nda ├Âncelikleri belirlemek, taleplere daha s─▒k hay─▒r demek, molalara ve sevdi─činiz etkinliklere daha ├žok zaman ay─▒rmak), ayakta tedavi g├Ârmek, bir uzman klinikte g├╝nl├╝k veya yatakl─▒ tedavi g├Ârmek gibi farkl─▒ se├ženekler vard─▒r. Tedavi, ki┼čisel olarak stresi tetikleyen unsurlar─▒ te┼čhis etmeye veya kendine y├Ânelik a┼č─▒r─▒ talepleri azaltmaya yard─▒m eder.

Burnout resmen tan─▒nan bir hastal─▒k olmad─▒─č─▒ i├žin, ba┼čka bir ruhsal veya bedensel hastal─▒kla beraber ortaya ├ž─▒kmam─▒┼čsa tedavi masraflar─▒ genelde sa─čl─▒k sigortalar─▒ taraf─▒ndan kar┼č─▒lanmaz. Burnout ile depresyon hastal─▒─č─▒n─▒n belirtileri k─▒smen kesi┼čti─či i├žin, burnout tedavisi ├žo─čunlukla depresyon hastal─▒klar─▒n─▒n tedavisi baz al─▒narak yap─▒lmaktad─▒r. Buna g├Âre bir burnout sendromunun ayakta ve yatakl─▒ tedavisinde, hem psikoterapi teknikleri hem de ila├žl─▒ tedavi (├žo─čunlukla antidepresan), etkili tedavi y├Ântemleri olarak g├Âr├╝lebilir.

Bir cevap yaz─▒n