10 ┼×ubat 2021

Bili┼čsel Terapi Nedir

“Atfetme s├╝re├žlerinin, yaln─▒zca bireye kendi d├╝nyas─▒na dair ger├že─če uygun bak─▒┼č a├ž─▒s─▒ sa─člayan bir ara├ž olarak de─čil, bireyin bu d├╝nyada etkili bir kontrol kurabilmesini destekleyen ve sa─člayan bir ara├ž olarak da anla┼č─▒lmas─▒ gereklidir.” H. H. Kelley, 1972

Alan─▒n ├Ânc├╝leri

Genelde, bili┼čsel terapinin ( BT) 1960’larda ba┼člad─▒─č─▒ kabul edilir. Bu tarz psikoterapinin babas─▒ ise, 1967’de Depression: Causes and Treatment [Depresyon: Nedenleri ve Tedavisi] ve 1976’da ise Cognitive Therapy and the Emotional Disorders [Bili┼čsel Terapi ve Duygusal Bozukluklar] adl─▒ kitaplar─▒ yazm─▒┼č olan Aaron Beck kabul edilir. Bu yakla┼č─▒m─▒n bir di─čer kurucusu ise, ak─▒lc─▒ duygusal davran─▒┼č terapisini geli┼čtirmi┼č olan Albert Ellis’tir ( 1914-2007). Ellis ak─▒ld─▒┼č─▒ inan─▒┼člar─▒n ABC’sinden bahseder: harekete ge├žirici olay, bununla ili┼čkili inan─▒┼č ve bu yakla┼č─▒m─▒n sonu├žlar─▒ (duygusal ve davran─▒┼čsal). Olaylar─▒n yeniden yorumlanmas─▒n─▒ ve sa─čl─▒kl─▒ ba┼č etme stratejileri geli┼čtirilmesini te┼čvik eden tekni─čine, yeniden s├Âze d├Âkmek ya da yeniden yorumlamak ad─▒ verilmi┼čtir. Bir terapi bi├žimi olarak, kendine y├╝ksek standartlar koyanlar ya da kendini yetersiz g├Âr├╝p bu konuda s├╝rekli d├╝┼č├╝n├╝p su├žluluk duyanlar ├╝zerinde ├Âzellikle etkili oldu─ču kan─▒tlanm─▒┼čt─▒r.

D├╝┼č├╝nce terapisi

Bili┼čsel terapiden ├Ânce, kimi zaman davran─▒┼č de─či┼čtirme (modifikasyonu) de denilen davran─▒┼č terapisi gelmi┼čtir. B├Âylece, fobik bir birey, bu korkular─▒n nesnel hi├žbir temeli olmad─▒─č─▒n─▒ kan─▒tlamak i├žin yava┼č yava┼č ama bile bile, kendisini korkutan durumlarla kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒l─▒r. Davran─▒┼č de─či┼čtirme, tats─▒z bir deneyimi ├Âzel bir etkinlikle e┼čle┼čtiren -alkolik bir ki┼čiye i├žki i├žti─či zaman onu kusturacak bir ila├ž vermek; t─▒rnak yiyenlerin t─▒rnaklar─▒na ac─▒ bir cila s├╝rmek gibi- cayd─▒r─▒c─▒ terapiye de ba┼čvurur. Kurumlarda, ki┼čilere kendine s├Âyleneni yapt─▒klar─▒nda simgesel bir ├Âd├╝l├╝n (├že┼čitli mal ya da ayr─▒cal─▒klarla de─či┼č toku┼č yapmak ├╝zere) verildi─či “token” ekonomisinden de geni┼č ├žapta yararlan─▒l─▒r. ─░yi davran─▒┼č g├Âstermek, ki┼či g├Ân├╝ll├╝ olarak her iyi davran─▒┼č sergiledi─činde, simgesel bir arma─čan verilerek ├Âd├╝llendirilir ve bir yandan da, g├╝l├╝mseme ya da sohbetle de bu davran─▒┼č─▒ te┼čvik edilir.

─░lginizi ├çekebilir:   Online terapi nedir?

Buradaki temel fikir, insanlar─▒n d├╝nyalar─▒n─▒ nas─▒l alg─▒lay─▒p yorumlad─▒klar─▒n─▒n, olaylar hakk─▒nda ne d├╝┼č├╝nd├╝klerinin ve bunlar─▒ nas─▒l hat─▒rlad─▒klar─▒n─▒n ve daha ├Âzel olarak da bunlar─▒n nedene katk─▒s─▒n─▒n terapistler taraf─▒ndan ara┼čt─▒r─▒lmas─▒ gere─čidir. Dolay─▒s─▒yla, “bili┼čsel” s├Âzc├╝─č├╝, bili┼čleri ke┼čfedip de─či┼čtirmeye y├Ânelik terapi fikrini tan─▒mlar.

Bili┼čsel terapistler, d├╝nyaya bakma bi├žimlerimiz ya da bakarkenki filtrelerimiz olan ┼čemalardan s├Âz eder. ─░nsanlar olaylar─▒ g├Âr├╝┼č ve yorumlamadaki se├žici bi├žimler demek olan bili┼čsel yanl─▒l─▒klar geli┼čtirir. B├Âylece de, t├╝m okul ya┼čamlar─▒n─▒ epeyce se├žici ve genelle┼čtirilmi┼č ┼čekilde, itilip kak─▒lma, ba┼čar─▒s─▒zl─▒k ve mutsuzluk an─▒lar─▒yla ya da ba┼čar─▒, dostluk ve tatminle hat─▒rlarlar. Hepimiz, ┼čimdiye ve gelece─če ili┼čkin g├Âr├╝┼člerimizde oldu─ču gibi, ge├žmi┼če ili┼čkir─▒ an─▒lar─▒m─▒zda soyut, se├žici ve s─▒kl─▒kla da genellemeler yapmaya e─čilimli g├Âr├╝n├╝r├╝z.

Bili┼čsel terapi, d├╝┼č├╝ncede de─či┼čiklikler yaratarak davran─▒┼č kal─▒b─▒n─▒ k─▒rmay─▒, ard─▒ndan da de─či┼čtirmeyi hedefler. Hedef, olaylar─▒n yorumlanmas─▒ arac─▒l─▒─č─▒yla, k─▒s─▒r d├Âng├╝n├╝n yerir─▒i bereketli bir d├Âng├╝ye b─▒rakmas─▒d─▒r. ├ľrne─čin, ki┼či bir partiye gidip insanlarla konu┼čamayabilir, bu y├╝zden de kendini hi├ž ├žekici olmayan s─▒k─▒c─▒ biri gibi g├Ârmeye ba┼člar. Bunun sonucunda da, kederlenip ba┼čka partilere gitmekten ka├ž─▒n─▒r ya da davetleri reddeder; b├Âylece de daha az davet almaya ba┼člar. Bu durumda, toplumsal becerilerinin olmad─▒─č─▒n─▒, ├žirkin ya da beceriksiz oldu─čunu d├╝┼č├╝n├╝r. Terapi ilk ├Ânce o ├Âzel partide neden ├žok az insan─▒n kendisiyle konu┼čtu─čuna dair di─čer nedenleri ve bunu izleyen s├Âzde “mant─▒k”taki de─či┼čiklikleri de─čerlendirerek ba┼člar.

Depresyonda bili┼čsel terapi (BT)

BT, depresyonlu ├žo─ču ir─▒san─▒n, ├žocuklukta ya da ergenlikteki ilk deneyimler arac─▒l─▒─č─▒yla hayli olumsuz bir d├╝nya g├Âr├╝┼č├╝ ya da ┼čemas─▒ ├Â─črendi─čini ├Âne s├╝rer. Bunun bir├žok nedeni olabilir: ebeveynlerdeki depresyon, ebeveyn ya da akranlar taraf─▒ndan ele┼čtirilmek ya da reddedilmek; anne ya da baban─▒n ├Âl├╝m├╝ ya da bo┼čanmas─▒. Bu ki┼čiler kendini ba┼čar─▒s─▒z, ├žaresiz ve umutsuz hissederler; neye el atsalar bat─▒racaklar─▒n─▒ d├╝┼č├╝n├╝rler. BT terminolojisinde, negatif ┼čema (karamsar d├╝nya g├Âr├╝┼č├╝) bili┼čsel yanl─▒l─▒klara (as─▒ls─▒z inan├žlar) yol a├žar; bunlar da negatif ┼čemalara temel olu┼čturup, kendi kendini do─črulayan kehanetler arac─▒l─▒─č─▒yla ki┼čiyi ba┼čar─▒s─▒zl─▒─ča s├╝r├╝kler.

─░lginizi ├çekebilir:   Pop├╝ler Psikoloji Mitleri-Do─čru bildi─čimiz yanl─▒┼člar

Depresyonlu ki┼čiler kendilerine ve ba┼čkalar─▒na olanlara ├Âzel anlamlar y├╝kler ya da bamba┼čka bir a├ž─▒klama tarz─▒yla yakla┼č─▒rlar. Bunun ├╝├ž bile┼čeni vard─▒r: i├žsel-d─▒┼čsal (nedenin kendilerine i├žsel mi d─▒┼čsal m─▒ g├Âr├╝nd├╝─č├╝), kararl─▒-karars─▒z (nedenin ruh hali gibi ge├žici mi, yoksa yetenek gibi daha sabit bir ┼čey mi oldu─ču), ve genel-├Âzel (ki┼činin ya┼čam─▒n─▒n t├╝m y├Ânlerini mi, yoksa yaln─▒zca ├žok belirli alanlar─▒n─▒ m─▒ etkiledi─či). Dolay─▒s─▒yla, negatif ya da depresif y├╝kleme tarz─▒, ba┼čar─▒s─▒zl─▒─č─▒ (s─▒navdaki, terfi konusundaki, bir ili┼čkideki) i├žsel, kararl─▒ (benim yeteneksizli─čim y├╝z├╝nden, ki┼čililik yap─▒m─▒n tuhafl─▒─č─▒ndan ) ve genel (hayat─▒m─▒n her alan─▒n─▒ etkileyecek) g├Ârecektir. Oysa ki┼či ehliyet s─▒nav─▒n─▒ ge├žememesini d─▒┼čsal (ehliyet hocas─▒ ya da o g├╝nk├╝ hava ┼čartlar─▒ y├╝z├╝nden), karars─▒z (de─či┼čebilecek ya da kesinlikle de─či┼čtirece─či bir ┼čey) ve ├Âzel (yaln─▒zca ehliyetle ilgili bir ┼čey) olarak yorumlayabilir.

Bili┼čsel davran─▒┼č terapisi (BDT) G├╝n├╝m├╝zde ├žok ├že┼čitli durumlarda ba┼čvurulan t├╝m terapiler i├žinde belki de en yayg─▒n kullan─▒lan─▒ olan BDT, bili┼čsel terapi, ak─▒lc─▒ duygusal davran─▒┼č terapisi ve davran─▒┼č modifikasyonundan geli┼čtirilmi┼čtir. BDT d├Ârt varsay─▒m ├╝zerine kuruludur. Birincisi, insanlar ger├žekte kendilerine ne oldu─čunu anlamak yerine olaylar─▒ yorumlamay─▒ tercih ederler. ─░kincisi, d├╝┼č├╝nceler, hisler ve davran─▒┼člar birbirine kenetlenmi┼č, i├ž i├že ge├žmi┼č ve birbiriyle ili┼čkili durumdad─▒r. ├ť├ž├╝nc├╝s├╝, terapinin i┼če yaramas─▒ i├žin, ki┼čilerin kendisi ve di─čerleri hakk─▒nda ne d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝ netle┼čtirilmeli ve ard─▒ndan de─či┼čtirilmelidir. D├Ârd├╝nc├╝s├╝, terapi hem inan├žlar─▒ hem de davran─▒┼člar─▒ de─či┼čtirmeyi hedeflemelidir; ├ž├╝nk├╝, her ikisi birden hedef al─▒nd─▒─č─▒nda yarar─▒ ve etkisi daha b├╝y├╝k olacakt─▒r.

Tipik ad─▒mlar aras─▒nda, g├╝n├╝n ├Ânemli olaylar─▒ ve bunlarla ilgili t├╝m d├╝┼č├╝nceler, duygular ve davran─▒┼člar─▒ kapsayan ayr─▒nt─▒l─▒ bir davran─▒┼č g├╝nl├╝─č├╝ tutulmas─▒; uyumsuz ya da yarars─▒z t├╝m inan├ž ve davran─▒┼člar─▒n sorgulanmas─▒; bundan sonra da, belli durumlara ├žok farkl─▒ bir d├╝┼č├╝nce yap─▒s─▒yla yakla┼čmaya ├žal─▒┼č─▒l─▒rken di─čerlerinden ka├ž─▒n─▒lmas─▒ yer al─▒r. Gev┼čeme teknikleri gibi ba┼čka y├Ântemler de ├Â─čretilebilir. Ki┼čiye kendisi, ba┼čkalar─▒ ve genelde d├╝nya hakk─▒nda ger├žekte ne d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝n├╝ ve nas─▒l tepki verdi─čini inceleyerek kendini izlemesi ve bir i├ž bak─▒┼č geli┼čtirmesi i├žin destek verilir. Odak noktas─▒ daima bili┼čler ve yanl─▒l─▒klar!a ├žarp─▒tmalar─▒n daha ger├žek├ži ve olumlu inan─▒┼člarla de─či┼čtirilmesidir. BDT’nin hedefi ki┼čiyi genellikle depresyona s├╝r├╝kleyen otomatik, ak─▒ld─▒┼č─▒ d├╝┼č├╝ncelerdir. ├ľzellikle kayg─▒, depresyon, obsesif-komp├╝lsif bozukluk ve panik ataklardan yak─▒nanlarda etkili g├Âr├╝nmektedir.

─░lginizi ├çekebilir:   Mutlu Olma Korkusu - ├çerofobi

Tedavi ba┼čar─▒s─▒

BDT’yi destekleyenler bu y├Ântemin maliyet-etkin, uyarlanabilir oldu─čunu ve i┼če yarad─▒─č─▒n─▒ ├Âne s├╝rmektedir. Baz─▒ bildiriler, k─▒sa s├╝reli “k├╝r”lerin y├╝zde 50 “┼čifa” sa─člad─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nd├╝rmektedir. Bu b├╝y├╝k bir ba┼čar─▒ say─▒lmaktad─▒r. Yani, ki┼či haftada bir 16 ├Âzel seansa kat─▒l─▒rsa, psikiyatrik belirtilerinden kurtulma ve bunlar─▒n tekrarlamama ┼čans─▒ 50:50’dir.

A─č─▒r vakalarda BDT, uygun ila├žla birlikte uyguland─▒─č─▒nda, ├Âzellikle depresyonlu bir ki┼čiye yard─▒m etme ┼čans─▒ en fazla olan yol gibi g├Âr├╝nmektedir. Bili┼čsel davran─▒┼č terapisi tek ba┼č─▒na bili┼čsel terapiden daha etkilidir. Ancak, her ikisi de, ┼čizofreni gibi ciddi psikotik hastal─▒klarda m├╝tevaz─▒ bir etki sa─člar. Bili┼čsel terapistler depresyon, elem ve ├žo─ču zihinsel hastal─▒kta ├Ânemli rol oynad─▒─č─▒n─▒ anlamaya ba┼člad─▒─č─▒m─▒z fiziksel etmenleri ve fizyolojik s├╝re├žleri hafife alma e─čilimindedir.

Dahas─▒, bili┼čsel terapinin kimi i nsanlardaki ak─▒ld─▒┼č─▒ ve bozulmu┼č d├╝┼č├╝nceyi, uyumsuz davran─▒┼člar ├╝zerinde fazla etki ya da de─či┼čim yaratmaks─▒z─▒n, ger├žekten de─či┼čtirebildi─či g├Âsterilmi┼čtir. Herhangi bir terapinin ger├žek etkisini ├Âl├žmek bir├žok nedenden zordur. Hastalar durumlar─▒n─▒n a─č─▒rl─▒─č─▒na g├Âre farkl─▒l─▒k g├Âsterirler.

Terapistin ki┼čilik, yetenek ve becerileri ve hasta ile terapistin birbirine ” uyumu” ya da aralar─▒ndaki kimya pek ├žok ┼čeyi etkiler. K─▒sa s├╝reli etkiler kaybolabilir, pek ├žok kez n├╝ks g├Âr├╝lebilir ve ├Âl├ž├╝mlere uzun s├╝re devam edilmesi gerekebilir. Kimileri terapiden ayr─▒l─▒r ve bunun nedeni de bilinmez. Dahas─▒, ├žo─ču hasta -genellikle terapist fark─▒nda olmaks─▒z─▒n alternatif ve tamamlay─▒c─▒ t─▒p, yoga, vitamin destekleri, kendi kendine yard─▒m gibi ba┼čka terapiler al─▒r. Bu nedenle, hangi etkiye neyin yol a├žt─▒─č─▒n─▒ bilmek g├╝├žle┼čir.

Bir cevap yaz─▒n