29 Ocak 2020

Bilime g繹re yalan. Bilim yalan hakk覺nda ne diyor.

Yalan s繹ylemek k繹t羹 bir al覺kanl覺k olmakla beraber insan beyninin en karma覺k baar覺lar覺ndan biri. Kimine g繹re bazen gerekli, kimine g繹re ise asla kabul edilebilir bir ey deil.

Arat覺rmac覺lar yalan s繹ylemekle ilgil ipek 癟ok detay覺 merak ediyor.Kimler yalan s繹ylemeye daha eilimli? ocuklar genellikle ilk olarak ne zaman yalana bavuruyor? Yalan s繹ylemek mi yoksa ger癟ei s繹ylemek mi daha fazla beyin g羹c羹 gerektiriyor? 襤nsanlar yalan覺, ger癟ekten ay覺rmakta ne kadar baar覺l覺? Beyninde baz覺 frontal lob yaralanmas覺 olan insanlar yalan s繹yleyemiyor mu? Bu sorulara yan覺t arayan bilim insanlar覺 hayli ilerleme kaydetmie benziyor.

Yalan binlerce y覺ld覺r edebiyat覺n, dinin, felsefenin, psikolojinin ve pop羹ler k羹lt羹r羹n ilgi alan覺 olageldi. Psikologlar 繹ncelikle 癟ocuklukta yalan s繹yleme kapasitesinin geliimiyle, yalan s繹yleme nedenleriyle, g羹nl羹k yaamda yalan s繹yleme s覺kl覺覺yla ve yalanlar覺n tespit edilebildii yollarla ilgilenmiler; 癟ou insan覺n kendilerine bile itiraf edemeyecekleri kadar 癟ok yalan s繹ylediini tespit etmiler. Yalan s繹yleme s覺kl覺覺na dair en 癟ok konuulan 癟al覺ma Amerikal覺 psikolog Robert S. Feldman taraf覺ndan 2002de yap覺lm覺 ve bu 癟al覺ma kiilerin her 10 dakikal覺k konuma s羹resi i癟in ortalama iki ila 羹癟 kez yalan s繹ylediklerini g繹stermi. Santa Barbara, California niversitesinden sosyal psikolog Bella M. DePauloya g繹re ise kiiler g羹nde ortalama iki kez yalan s繹yl羹yor.

襤nsanlar baz覺 durumlarda kar覺s覺ndakilere tamamen ger癟ekleri s繹ylediklerinde, nezaketsiz ve incitici olarak eerlendirilebileceklerini
d羹羹n羹yor. Bu kayg覺 y羹z羹nden ya da baka nedenlerle g羹ndelik hayatta, beyaz yalan denilen yalanlara bavuruluyor. Tad覺n覺 k繹t羹 bulduumuz bir kek i癟in Bu kek bir harika!, varl覺覺ndan rahats覺z olduumuz biri ortamda bulunmak i癟in izin istediinde, Yoo, hay覺r, hi癟 rahats覺z etmiyorsunuz. demek bunlara 繹rnek. Rol yapma, bahane ya da beyaz yalan Ad覺 ne olursa olsun asl覺nda bavurduumuz bu yollarla -kendimizce- sosyal ilikilerimize kal覺c覺 bir zarar vermeden ilerin yolunda gitmesini salamaya 癟al覺覺yoruz.Psikologlar yalan s繹ylemenin alt覺nda pek 癟ok neden s覺ral覺yor, bunlar覺n en ba覺nda benlik sayg覺s覺n覺 koruman覺n gereklilii, avantaj salamak, cezadan ve 癟at覺madan ka癟覺nma istei ve bakalar覺n覺 kendi 癟覺karlar覺na uygun ekilde davranmalar覺 i癟in manip羹le etme arzusu geliyor.

襤lginizi ekebilir:   Ted Psikoloji Konumalar覺

Prefrontal Korteks 襤in 襤癟inde

Yalan s繹ylemeyle ilgili psikolojik s羹re癟ler hakk覺ndaki g羹ncel kan覺ya g繹re ger癟ei s繹ylemek yalan s繹ylemekten daha kolay ve yalan s繹ylemek i癟in daha fazla bilisel kaynak gerekiyor. Bir yalan s繹yleme s羹recini d羹羹nelim:ncelikle ger癟ei bilmeli, ger癟ein fark覺nda olmal覺y覺z. B繹ylece tutarl覺, makul bir yalan senaryosu m羹mk羹n olabilir. Bu arada dinleyicinin tepkilerini de doru deerlendirmek gerekiyor ki gerektiinde senaryoya ustaca, uygun uyarlamalar yap覺labilsin. T羹m bu s羹re癟teki karar vermenin ve kendi kendini kontrol etmenin beynin 繹n b繹lgesindeki, planlama, duygular覺 ve davran覺lar覺 kontroletmeden sorumlu prefrontal korteks taraf覺ndan y繹netildii d羹羹n羹l羹yor. Prefrontal korteksin elektriksel uyar覺lmas覺 aldatma yeteneimizi de art覺r覺yor olabilir.

Beyin g繹r羹nt羹leme 癟al覺malar覺, yalan s繹ylemenin,genellikle ger癟ei s繹ylemekten daha fazla 癟aba gerektirdiinive prefrontal korteksin iin i癟inde olduunu g繹steriyor.2001de yetikin psikiyatristi Prof. Dr. Sean Spence bu fikri hayli basit bir deney yaparak test etti. Deneye kat覺lanlar覺n beyni ilevsel manyetik rezonans g繹r羹nt羹leme y繹ntemiyle (fMRI) tarand覺, bu s覺rada kat覺l覺mc覺lar g羹nl羹k rutinleri hakk覺ndaki sorular覺 ekranda evet veya hay覺r d羹mesine basarak cevaplad覺lar. Arat覺rmac覺lar g繹r羹melerden 繹nce doru cevaplar覺 biliyorlard覺. Sonu癟lar, kat覺l覺mc覺lar覺n yalan bir cevap vermek i癟in kayda deer bir zamana ihtiya癟lar覺 olduunu g繹sterdi.

Ayr覺ca, prefrontal korteksin baz覺 k覺s覺mlar覺n覺n yalan s覺ras覺nda daha aktif olduu g繹zlendi. Sonras覺nda yap覺lan baka 癟al覺malar da prefrontal korteksin yalan s繹ylemedeki rol羹n羹 dorulad覺. Ancak yalan s繹ylerken beynin spesifik bir b繹lgesinin aktif olduunu s繹ylemek, o b繹lgede olup biteni tam olarak a癟覺klamaya yetmiyor.

110 g繹n羹ll羹n羹n kat覺ld覺覺 bir 癟al覺mada,kat覺l覺mc覺lar覺n yar覺s覺 yalan s繹ylemeyi b覺rakmay覺 kabul etti,dier yar覺s覺na ise herhangi bir bilgi ya da talimat verilmedi.On haftan覺n sonunda, yalan s繹ylemeyi b覺rakaca覺n覺 belirten grupta % 54 daha az zihinsel ikayet (stres ya da kayg覺 gibi) ve % 56 daha az fiziksel sal覺k sorunu (ba ar覺s覺 ya da sindirim sorunlar覺 gibi) vard覺.

Yalan Beyne Ne Yap覺yor?

Yalan覺n beyni nas覺l etkilediini anlamak i癟in University College London, Fuqua 襤letme Fak羹ltesi ve Duke niversitesi, Deneysel Psikoloji B繹l羹m羹nden arat覺rmac覺lar,

2016 y覺l覺nda Nature Neuroscience dergisinde yay覺mlanan ve 80 yetikin kat覺l覺mc覺n覺n yer ald覺覺 bir deney yapt覺lar. Bu 癟al覺man覺n sonucu yalan s繹ylemenin insanlar覺n beynini nas覺l deitirdiini ve sonraki zamanlarda yalan s繹ylemeyi nas覺l kolaylat覺rd覺覺n覺 g繹sterdi. Deney s覺ras覺nda kat覺l覺mc覺lar覺n bir b繹l羹m羹ne i癟i bozuk parayla dolu cam bir kavanozun b羹y羹k bir resmini g繹sterdiler. Ard覺ndan kavanozun daha k羹癟羹k bir resmini g繹ren gizli baka bir kat覺l覺mc覺ya (partner), g繹rd羹kleri b羹y羹k resimdeki kavanozun i癟inde ne kadar para olduu konusundaki tahminlerini g繹ndermeleri istendi.

Arat覺rmac覺lar kat覺l覺mc覺lara yalan s繹ylemeleri i癟in 癟eitli teviklerde bulundu. Kavanozun i癟indeki para miktar覺n覺n daha y羹ksek olduunu belirttiklerinde para ile 繹d羹llendirilecekleri s繹ylendi. Deney devam ettik癟e yalanlar u癟umaya balad覺.Kat覺l覺mc覺lar hem kendileri hem de partnerleri i癟in yarar salayaca覺 zaman daha 癟ok yalan s繹ylediler. Yirmi be kat覺l覺mc覺n覺n beyni yalan s繹ylerken fMRI ile tarand覺.Bilim insanlar覺 癟al覺malar覺nda kat覺l覺mc覺lar覺n ilk yalanlar覺nda amigdalalar覺nda bir aktivite patlamas覺 olduunu fark ettiler. Amigdala beynin, korku, zevk, kayg覺 ve duygusal tepkiler 羹reten 繹nemli bir b繹l羹m羹, yalan s繹ylerken duyulan su癟luluk hissinde de amigdalan覺n rol羹 var. Ekip, kat覺l覺mc覺lara kiisel kazan癟 i癟in yalan s繹yleyebileceklerig繹revler verdi ve bu g繹revleri yerine getirirlerken de beyinlerini tarad覺.


Kat覺l覺mc覺lar kiisel kazan癟 i癟in ilk yalan s繹ylediinde amigdalan覺n en aktif olduunu buldular. Amigdalan覺n g繹sterdii yalan s繹yleme tepkisi, yalanlar覺n b羹y羹kl羹羹 ve say覺s覺 artarken her yalanda azald覺.Bir kii daha 繹nce yalan s繹ylemise, beynin belli b繹lgelerinde,繹zellikle de amigdalada, beyin aktivitesi azald覺.Arat覺rma ekibinden, University College Londonda bilisel bir sinirbilimci olan Tali Sharot, insanlara kendiyararlar覺 i癟in yalan s繹yleme f覺rsat覺 verildiinde, k羹癟羹k yalanlarla balayan ser羹venin zamanla b羹y羹yen yalanlarla s羹rd羹羹n羹 s繹yl羹yor. Sharot ve arat覺rma ekibi, birisini aldatt覺覺m覺zda,beynin duygular覺 d羹zenleyen k覺sm覺 olan amigdalan覺n
aktifletiini, utan癟 ve su癟luluk hissetme eiliminde olduumuzu s繹yl羹yor. Beynin bu k覺sm覺 ayr覺ca sevimli yavru k繹pek resimleri veya 癟ok 羹z羹c羹 fotoraflar g繹r羹nce de tepki veriyor. Amigdala, s羹rekli olarak bu fotoraflara maruz kald覺覺nda daha da duyars覺zla覺yor ve daha az aktif h璽le geliyor. Arat覺rmac覺lar, ayn覺 eyin yalan s繹yleme i癟in de ge癟erli olduunu d羹羹n羹yor.

Bir cevap yaz覺n