17 Ocak 2021

Ak─▒ll─▒ Hans Etkisi – Bir At Hikayesi

ALMAN VERS─░YONU ÔÇťDER KLUGE HANSÔÇŁ olarak da bilinen ÔÇťAk─▒ll─▒ HansÔÇŁ; g├Âr├╝n├╝┼čte insan konu┼čmas─▒n─▒ anlamak, hesaplamalar─▒ yapmak ve muhtemelen zihinleri okumak i├žin e─čitilmi┼č bir at idi. Kontroll├╝ deneyler, at─▒n sorgulay─▒c─▒y─▒ taklit edecek ┼čekilde s├Âzel olmayan i┼čaretlere cevap verdi─čini ve bu tip deneyci etkisinin art─▒k Ak─▒ll─▒ Hans etkisi veya fenomeni olarak bilindi─čini ortaya koymu┼čtur.

Hans, ge├žti─čimiz y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒nda Elberfeld ┼čehrinde emekli Alman matematik ├Â─čretmeni Wilhelm Von Osten (1838-1909) taraf─▒ndan e─čitilmi┼čtir. Hans, 1901ÔÇÖde d├╝nyaya tan─▒t─▒ld─▒ ve toynaklar─▒na istenilen say─▒da dokunarak cevap vermesiyle (karek├Âk gibi) ├žok karma┼č─▒k hesaplamalar─▒ yaparak gelenleri b├╝y├╝ledi. At, ┼č├╝phe edenleri susturacak bir ┼čekilde Von OstenÔÇÖin yoklu─čunda bile ba┼čar─▒l─▒ oldu.

HansÔÇÖ─▒n ba┼čar─▒lar─▒n─▒ a├ž─▒klamak i├žin ileri s├╝r├╝len teoriler y├╝ksek d├╝zeyde hayvan zek├ós─▒ ve telepati i├žeriyordu. Hans, teorileri AlmanyaÔÇÖda pop├╝ler hale gelen eksantrik ama etkili hayvan psikologu olan Karl KrallÔÇÖun teorileri do─črultusunda e─čitilen birka├ž ÔÇťElberfeld at─▒ÔÇŁdan sadece biriydi.

Krall modelinde e─čitilen bir ÔÇťzekiÔÇŁ k├Âpe─čin daha sonra felsefe yapt─▒─č─▒ ve edebiyat─▒ ele┼čtirebildi─či s├Âylenirken Muhamed olarak bilinen Elberfeld atlar─▒ndan bir di─čeri dediklerine g├Âre k├╝p k├Âkleri ├ž├Âzebiliyordu, m├╝zik ele┼čtirisi yapabiliyordu ve kelimeleri
anlayabiliyordu. 1904ÔÇÖte Hans, ├že┼čitli ak─▒ll─▒ kontroller uygulayan psikolog Oskar Pfungst (1874-1932) taraf─▒ndan ara┼čt─▒r─▒ld─▒. ├ľrne─čin Pfungst, bir ki┼činin HansÔÇÖ─▒n sa─č kula─č─▒na bir say─▒y─▒ ve ba┼čka birinin de sol kula─č─▒na ikinci bir say─▒y─▒ f─▒s─▒ldamas─▒n─▒ sa─člad─▒; dolay─▒s─▒yla deneycilerin kendi kendilerine bu iki say─▒n─▒n do─čru toplam─▒n─▒ bilmelerinin bir yolu yoktu.

Bu ┼čartlarda Hans ba┼čar─▒l─▒ olamad─▒, ├ž├╝nk├╝ HansÔÇÖ─▒n t├╝m yapt─▒─č─▒n─▒n duru┼č de─či┼čiklikleri gibi ince, s├Âzel olmayan sinyaller arac─▒l─▒─č─▒yla soru soran─▒n bilin├žsizce durmas─▒ i├žin ona i┼čaret verene kadar toyna─č─▒na dokunmak oldu─ču ortaya ├ž─▒kt─▒.

Pfungst, soru soran─▒n istemsiz bir ┼čekilde i┼čaretler ├╝retebilece─čini ve hatta s├Âz konusu olan hassas mekanizmay─▒ belirleyebilece─čini g├Âzlemledi: Soru soran, sorusunu sormay─▒ bitirdi─činde ve HansÔÇÖ─▒n cevap vermeye ba┼člamas─▒ i├žin haz─▒r oldu─čunda, ileriye do─čru kay─▒yor ve HansÔÇÖ─▒n toyna─č─▒na bak─▒yordu. Hans do─čru say─▒ya ula┼čt─▒─č─▒nda, soru soran genelde do─čruluyor ve nefes al─▒┼č d├╝zenini de─či┼čtiriyordu. Von Osten, muhtemelen atlar─▒n─▒n s├Âzel olmayan ipu├žlar─▒n─▒ almay─▒ ├Â─črenmesine yard─▒mc─▒ olan k├╝├ž├╝k ba┼č hareketlerini bile b├╝y├╝tmeye yarayan geni┼č kenarl─▒ ┼čapkalar tak─▒yordu. Ak─▒ll─▒ Hans Etkisi, hayvan zek├ós─▒ ve insan-hayvan ileti┼čimi ├žal─▒┼čmalar─▒nda hayati ├Âneme sahiptir.

─░lginizi ├çekebilir:   Bu Aileye Neler Oluyor?

├ľrne─čin, ┼čempanzelerin i┼čaret dilini kullanarak ileti┼čim kurma becerileri irdelenmeye ve ara┼čt─▒r─▒lmaya devam etmektedir. Hatta ileti┼čim kurmak i├žin m├╝cadele eden otistik ve engelliler i├žin bir sistem/terapi olan kolayla┼čt─▒r─▒lm─▒┼č ileti┼čim ├╝zerine tart─▒┼čmalarda ihtilafl─▒ bir rol oynar. Klavyeler, resim panolar─▒ ve sentezleyiciler gibi ara├žlar sa─člayan kolayla┼čt─▒r─▒lm─▒┼č ileti┼čimde, daha ├Ânceleri konu┼čkan olmayan insanlar─▒n daha ├Ânceden g├Âr├╝ld├╝─č├╝nden ├žok daha y├╝ksek zek├ó ve/veya dil becerileri sergiledikleri g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r.

Fakat kolayla┼čt─▒r─▒lm─▒┼č ileti┼čimin kontroll├╝ ├žal─▒┼čmalar─▒, kolayla┼čt─▒r─▒c─▒lar─▒n istemsiz kontrol etti─čini/yan─▒t ipu├žlar─▒ verdi─čini g├Âstermi┼čtir. Yani burada Ak─▒ll─▒ Hans etkisinin bir bi├žimi ge├žerlidir. Kolayla┼čt─▒r─▒c─▒lar, uyar─▒c─▒lar─▒ etkisiz hale getirdi─činde, engellilerin uygun ┼čekilde cevap veremedikleri ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.

Ayr─▒ca;
Rosenthal etkileri olarak bilinen Ak─▒ll─▒ Hans tarz─▒ fenomenler, umumiyetle fen bilimleri genelinde deneysel tasar─▒mda b├╝y├╝k bir sorundur. ├çift-k├Âr kontroller (deney ve deneklerin bilmedi─či) gibi ├Ânlemler al─▒nmad─▒─č─▒ s├╝rece, deneyciler sonu├žlar─▒ bilin├žsizce etkileyerek sonu├žlar─▒ zedeleyebilirler.

Bir cevap yaz─▒n